Włocławek

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Włocławek (ujednoznacznienie).
Włocławek
miasto na prawach powiatu
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1255
Prezydent Marek Wojtkowski
Powierzchnia 84,32[1] km²
Wysokość około 90 m n.p.m.
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

111 752[2]
1335,8 os./km²
Strefa numeracyjna 54
Kod pocztowy 87-800 do 87-810, 87-812, 87-814, 87-816 do 87-818, 87-822
Tablice rejestracyjne CW
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Włocławek
Włocławek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Włocławek
Włocławek
Ziemia52°39′39″N 19°04′07″E/52,660833 19,068611
TERC (TERYT) 0464011
SIMC 0984752
Urząd miejski
Zielony Rynek 11/13
87-800 Włocławek
Strona internetowa
BIP

Włocławek (łac. Vladislavia, niem. Leslau[a]) – miasto w centralnej Polsce, na prawach powiatu. Trzecie co do wielkości miasto w województwie kujawsko-pomorskim, położone nad Wisłą, przy ujściu Zgłowiączki. Jest siedzibą powiatu włocławskiego i historyczną stolicą Kujaw[3][4][5]. Należy do najstarszych miast w Polsce. Jest jednym z największych ośrodków administracyjnych i gospodarczych w regionie, z dobrze rozwiniętą infrastrukturą kulturalną i sportową. Zaletą miasta jest położenie w centralnej części kraju, przez którą przebiega droga krajowa nr 91 oraz linia kolejowa. Niedaleko miasta przebiega również autostrada A1, z którą miasto skomunikowane jest przez dwa węzły autostradowe[6]. Miasto jest siedzibą kurii diecezji włocławskiej.

Według danych z 31 grudnia 2017 roku populacja Włocławka wynosiła 111 752 mieszkańców.

Miasto biskupów włocławskich, położone było w 1785 roku w powiecie brzeskokujawskim województwa brzeskokujawskiego[7]. W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa włocławskiego.

Nazwa

Nazwa miasta wywodzi się od imienia męskiego Władysław i jego polskiej odmiany Włodzisław. Pierwszy raz pojawiła się jako Władysławia[8] (lac.”Wladislau castro”)[9] w kronice polskiej autorstwa Galla Anonima spisanej po łacinie w latach 1112–1116. We fragmencie opisującym polskie siły bojowe w poszczególnych miastach Bolesława I Chrobrego Gall notuje, że miał on w tym grodzie 800 pancernych oraz 2000 tarczowników[8] Wymieniona została w formie zlatynizowanej Wladislaw w dokumentach z roku 1165[10]. W 1185 kolejny dokument łaciński notuje ją jako vetus Vladislavia. Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą Wladislavia wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Świeciu w 1283 roku sygnowanym przez księcia pomorskiego Mściwoja II[11].

Sebastian Fabian Klonowic w swoim dziele z 1595 roku Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą zanotował nazwę Włocławka jako Włodsławek, a dokument z 1599 roku podaje nazwę Włodsław[12].

Geografia

Panorama Włocławka widziana ze Wzgórza Świętego Gotarda na Zawiślu
Panorama Włocławka widziana ze Wzgórza Świętego Gotarda na Zawiślu
Wloclawek - Jednostki strukturalne - 2007.svg

Położenie

Włocławek leży w południowo-wschodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, na obu brzegach Wisły oraz Zgłowiączki, w Kotlinie Płockiej.

Odległości do ważniejszych miast:

  • Gdańsk - 230 km
  • Katowice - 305 km
  • Kraków - 328 km
  • Łódź - 103 km
  • Poznań - 167 km
  • Warszawa  - 157 km
  • Wrocław - 248 km
  • Toruń - 46 km

Sąsiednie gminy

Bobrowniki, Brześć Kujawski, Dobrzyń nad Wisłą, Fabianki, Lubanie, Włocławek (gmina wiejska)

Rzeki i jeziora

Park na Słodowie

Główną rzeką przepływającą przez miasto jest Wisła, dzieląca Włocławek na część prawobrzeżną (północna część miasta) i lewobrzeżną, odcinek przepływający przez miasto liczy 18 km. We wschodniej części miasta wody Wisły są spiętrzone zaporą, tworząc tzw. Zbiornik Włocławski (Jezioro Włocławskie[13]). Kolejna ważna rzeka to Zgłowiączka (6,5 km odcinek na terenie miasta), której ujście do Wisły w X wieku stało się miejscem lokalizacji grodu książęcego. We wschodniej części miasta przepływa Rybnicka Struga[14], która poprzez tzw. Kanał Główny (Zuzankę[14]) uchodzi do Wisły. Przez Włocławek przepływają także rzeka Chełmiczka[14] (na os. Zarzeczewo) oraz okresowe wody rowu Zofijka[14] (na os. Zofijka), które również wpadają do Wisły.

Ogród na Pompce, Włocławek

Największe jeziora na terenie miasta to: Jezioro Włocławskie, Jezioro Czarne, Rybnica[13], Krzywe Błota oraz zanikające jezioro Grzywno.

Tereny zielone

Parki i obszary chronione

Lasy zajmują w mieście łącznie 2211,49 ha, zieleń miejska 258,167 ha (parki, zieleńce, skwery), a ogrody działkowe 182,18 ha[15]. We

Włocławku funkcjonują dwa parki miejskie, rezerwat przyrody oraz użytek ekologiczny:

  • Park im. Henryka Sienkiewicza – pierwszy park został tutaj założony w 1824 r. (ogród miejski)[16] i zajmuje 21 ha. Przecina go rzeka Zgłowiączka, a w jego okolicach znajduje się między innymi Katedra, Pałac Biskupi, Bulwary. Park znajduje się w najstarszej części miasta i jest wpisany do rejestru zabytków. Wśród flory na uwagę zasługuje fakt występowania 104 różnych gatunków drzew.
  • Ogród na Pompce - odrestaurowany w 2018 roku, stanowi integralną część Parku im. Henryka Sienkiewicza[17].
  • Park na Słodowie - zrewitalizowany w latach 2017-2019, stanowi przedłużenie Parku im. Henryka Sienkiewicza[18].
  • Park im. Władysława Łokietka – park założony w 1968-1969 roku, zajmuje 4,5 ha, obok ogrodów i pagórków znajduje się tutaj pomnik Armii Krajowej oraz kościół garnizonowy wojska i policji.
  • Rezerwat przyrody Kulin – rezerwat znajduje się w północnej – prawobrzeżnej części miasta i zajmuje 51,16 ha, najcenniejszym
    Ogrody przy Pałacu Bursztynowym
    obiektem przyrodniczym jest „gorejący krzew Mojżesza”, który występuje tylko w trzech miejscach w Polsce. O tej roślinie wspomina Stary Testament, a jej cechą charakterystyczną jest to, że wydzielane przez nią olejki mogą spowodować jej samozapłon.
  • użytek ekologiczny w formie bagna o powierzchni 1 ha – znajduje się na terenie osiedla Krzywe Błota (dz. Południe), w gestii Nadleśnictwa Włocławek – Leśnictwa Dębice, w oddz. 243l[19].

Na terenie Włocławka znajdują się dwa obszary Natura 2000:

  • „Dolina Dolnej Wisły” - obszar obejmuje odcinek od mostu stalowego na rzece Wiśle we Włocławku do Przegaliny. Rzeka płynie w dużym stopniu naturalnym korytem, z namuliskami, łachami piaszczystymi i wysepkami. W dolinie zachowane są starorzecza i niewielkie torfowiska niskie. Brzegi pokrywają zarośla wierzbowe, lasy łęgowe, pola uprawne i pastwiska. Obszar stanowi ostoję ptasią o randze europejskiej. Na tym obszarze gniazduje około 180 gatunków ptaków m.in. bielik, rybitwa rzeczna, zimorodek, mewa czarnogłowa, derkacz, sieweczka rzeczna. Występuje tutaj również bogata fauna innych kręgowców, liczne gatunki zagrożone oraz prawnie chronione[20].
  • „Włocławska Dolina Wisły” - ostoja obejmuje odcinek dolnej Wisły, od tamy we Włocławku do Nieszawy. Położony jest w południowo-wschodniej części Kotliny Toruńskiej, która jest częścią Pradoliny Toruńsko - Eberswaldzkiej. Obszar obejmuje koryto rzeki Wisły na odcinku około 30 km wraz z terenami zalewowymi. Granice obszaru przebiegają wzdłuż krawędzi skarpy terasy zalewowej lub wałów przeciwpowodziowych[21]. Występują tu piaszczyste wyspy, starorzecza, strome skarpy, krawędzie erozyjne i podcięcia. W wodach Wisły żyją rzadkie gatunki ryb m.in. kiełb białopłetwy, minog rzeczny. Gniazdują m.in. bocian czarny, bielik, żuraw, derkacz[22].

Okolice miasta

Klimat

Wyjątkowo korzystny mikroklimat Włocławka kształtuje położenie wśród wysokopiennych lasów sosnowych. Oprócz drzew miasto osłania również wzniesienie szpetalskie, dzięki czemu wiatry są zwykle słabe. Przeważają wiatry zachodnie. Stopień nasłonecznienia jest stosunkowo wysoki. Teren jest ubogi w opady[24].

Średnia temperatura i opady dla Włocławka
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru

Średnie dobowe temperatury [°C] -2.6 -1.6 +2.1 +7.4 +13.3 +17 +18.7 +17.1 +13.2 +8 +2.6 -0.8 +7,9
Źródło: dane z lat 1881–1930, za: Adam Ginsbert, Włocławek: studium monograficzne, Warszawa 1968, s. 15; według tego samego źródła średnia roczna suma opadów w latach 1891–1930 wynosiła 461 mm; obecnie szacuje się na ok. 500 mm – patrz notka UM Włocławek [34] 2011

Historia

Włocławek (Leßlau) na fragmencie pruskiej mapy H. Zella, wydanej w 1573 r., opracowanej na podstawie oryginału z 1542 r.[25]
Włocławek (Wladislauia) na fragmencie polskiej mapy W. Grod(zi)eckiego, pochodzącej z atlasu Orteliusa, opracowanego w latach 1571–1584

Włocławek należy do najstarszych miast w Polsce. Około X wieku p.n.e. istniała tu osada kultury łużyckiej, natomiast w okresie późniejszym, około V wieku p.n.e., na terenie obecnego Włocławka funkcjonowała osada kultury pomorskiej[26]. Otwarta osada wczesnośredniowieczna powstała w IX wieku n.e., nieopodal ujścia Zgłowiączki do Wisły. Zajmowano się w niej obróbką brązu, wytopem żelaza, hodowlą, rolnictwem, myślistwem i rybołówstwem, obecne były kontakty handlowe. Nie później niż w pierwszej połowie XI wieku powstał gród obronny, chroniony przez dwie rzeki, fosę i wał drewniano-ziemny. Powstanie grodu książęcego sprzyjało osadnictwu, rosło znaczenie Włocławka[27]. W okresie panowania Bolesława Chrobrego był to ważny gród obok Poznania i Gniezna dla ówczesnego państwa, ponieważ wspierał on króla wojskami w ogromnej liczbie jak na ówczesne czasy (rzekomo „800 pancernych i 2000 tarczowników”)[28].

Nieistniejący cmentarz wojenny przy ul. Wienieckiej

W monarchii odbudowanej po kryzysie lat 1034–1038 przez księcia Kazimierza Odnowiciela gród we Włocławku zachował rolę centrum polityczno-administracyjnego Kujaw[29]. Rezydujący w nim kasztelan sprawował w imieniu księcia władzę wojskową i sądową oraz nadzorował zbieranie danin przysługujących skarbowi książęcemu. Znaczący wpływ na rozwój miasta i jego dzieje polityczne wywarło utworzenie około 1123 roku biskupstwa włocławskiego i wzniesienie romańskiej katedry[29]. Po podziale terytorialnym monarchii piastowskiej na podstawie statutu księcia Bolesława Krzywoustego w 1138 Kujawy znalazły się w granicach Księstwa mazowieckiego, przyznanego Bolesławowi Kędzierzawemu. W 1191 lub 1194 r. książę Mieszko Stary po raz pierwszy wydzielił z Mazowsza jako odrębne Księstwo kujawskie. W 1231 r. książę Konrad Mazowiecki utworzył dla swojego syna Kazimierza I księstwo kujawskie, obejmujące oprócz Kujaw także ziemie dobrzyńską, sieradzką i łęczycką[29]. Narastające w pierwszej połowie XIII w. spory biskupów z władzą książęcą sprawiły, że Włocławek stopniowo tracił rolę centrum polityczno-administracyjnego[29]. Przy końcu lat pięćdziesiątych XIII w. do Brześcia Kujawskiego przeniesiono siedzibę kasztelanów, a po ugodzie zawartej w 1266 r. między księciem Kazimierzem a biskupem także gród książęcy. Po śmierci pierwszego księcia kujawskiego (1267) jego władztwo zostało podzielone między pięciu synów i Włocławek znalazł się wówczas w granicach księstwa utworzonego z południowej części Kujaw, którego centrum polityczne stanowił gród w Brześciu[29]. Zdaniem większości historyków opisujących okoliczności pierwszej lokacji, w połowie XIII wieku w najstarszej części dzisiejszego Włocławka funkcjonowały dwa miasta – miasto katedralne (dawny gród książęcy, zlokalizowany w okolicy dzisiejszego pałacu biskupiego) i miasto niemieckie („przez ludność napływową niemiecką na podgrodziu położone, zwane tak dlatego, że składało się z ludności napływowej niemieckiej”[30], powstałe „poprzez przywołanie zagranicznych osadników”[31]). W 1255 książę kujawski Kazimierz I lokował tu miasto na prawie chełmińskim (odmiana prawa magdeburskiego), ale historycy przypuszczają, że Włocławek mógł uzyskać prawa miejskie znacznie wcześniej. Podporządkowanie miasta biskupom włocławskim uformowało jego los na wiele wieków i kierunek jego rozwoju, który został uzależniony od ich decyzji, tym bardziej że wkrótce przejęli także na własność „niemieckie miasto”. Biskupi włocławscy byli bardzo zamożni, między innymi w XIV wieku wśród ich własności można wymienić wieś Łódź. Włocławek rywalizował gospodarczo z ówczesnym krzyżackim Toruniem.

Podczas wojny polsko-krzyżackiej Włocławek w dniu 23 kwietnia 1329 roku został najechany i spalony przez wojska krzyżackie, które spaliły także romańską katedrę[32]. Zniszczenia były tak wielkie, że w 1339 trzeba było powtórnie lokować miasto na prawie chełmińskim. Odbudowę miasta połączono ze znacznymi zmianami układu przestrzennego, w związku z którym przeniesiono katedrę z placu nad Wisłą na wzgórze, które wcześniej zajmowało miasto lokacyjne[29]. Miejsce dawnego grodu książęcego miało być przeznaczone pod budowę zamku biskupiego. Miasto lokacyjne rozplanowano na nowo na wschód od zniszczonej w 1329 r. katedry, w pobliżu przeprawy przez rzekę, gdzie w połowie XII w. znajdował się kościół św. Jana[29]. Ostatni najazd Krzyżaków miał miejsce w lecie 1431 roku, gdy podczas wojny polsko-krzyżackiej na miasto najechał wielki marszałek von Strupperg. Po pokoju toruńskim w 1466 roku nastąpił najintensywniejszy rozwój miasta. Odbywały się w nim również szlacheckie sądy ziemskie[33]. Zdaniem niektórych historyków, pod koniec XV wieku we Włocławku pobierał nauki Mikołaj Kopernik. Nauczycielem tego wielkiego astronoma, wówczas jeszcze młodzieńca, mógł być kanonik włocławski Mikołaj Wodka z Kwidzyna, dr medycyny zajmujący się również astronomią i astrologią, jeden z domniemanych konstruktorów zegara słonecznego, znajdującego się na katedrze włocławskiej[34][35]. Włocławek był dużym ośrodkiem handlu zbożem w I Rzeczypospolitej. W 1520 r. powstała tu królewska komora celna przy porcie. W 1569 biskup Stanisław Karnkowski założył we Włocławku seminarium duchowne, które funkcjonuje do dzisiaj. Mieszczanie włocławscy posiadali własną flotyllę wiślaną, obsługującą spław towarów. W 1598 w mieście było 27 spichlerzy[36]. Przy końcu XVI w. liczba mieszkańców miasta wzrosła do około tysiąca, a na przedmieściach do około czterystu[29]. W inwentarzu z 1598 r. zapisano, że czynsz należny biskupowi płacono ze 194 domów położonych na terenie miasta[29]. Włocławek już w XVI wieku posiadał drewniane wodociągi, co świadczy o zamożności miasta. W 1619 r. wybudowano dla seminarium nowy piętrowy budynek. Miasto zniszczone zostało przez pożar w 1620 roku (po pożarze komorę celną przeniesiono do Nieszawy), a w 1623 roku doszło do epidemii[potrzebny przypis].

W 1657 roku miasto zostało spalone przez Szwedów. Dalszych zniszczeń i rabunków Szwedzi dopuszczali się w latach 1704–1705, natomiast w roku 1707 i 1769 Włocławek pustoszyły wojska rosyjskie. W 1789 roku miasto liczyło 1325 mieszkańców, de facto około 2 125, licząc także osoby zamieszkujące przedmieścia i tereny katedralne[29].

Przez wieki Włocławek był miastem biskupim, innowiercy nie mogli się tu osiedlać, byli wypędzani. Dopiero zaborca ograniczył władzę biskupów i pod koniec XVIII wieku miasto stało się otwarte na przybyszów różnych wyznań[37].

Po II rozbiorze Polski, od kwietnia 1793 do połowy listopada 1806 Włocławek podlegał administracji zaboru pruskiego, w ramach Prus Południowych. Późną jesienią 1806 do miasta wkroczyło wojsko francuskie. Zwycięstwa napoleońskie doprowadziły do podpisania w lipcu 1807 pokoju w Tylży, na mocy którego powstało Księstwo Warszawskie. Włocławianie jako mieszkańcy Księstwa Warszawskiego musieli odtąd ponosić ciężary wojen francuskich. W maju 1809 przez Włocławek przeszło wojsko austriackie (brygada generała Mohra). Ostatecznie Francuzów pokonali Rosjanie – w lutym 1813 Księstwo Warszawskie zaczęło upadać, wkrótce w jego miejsce okupant rosyjski zaczął instalować Radę Najwyższą Tymczasową. Po kongresie wiedeńskim w 1815 miasto wcielono do Królestwa Polskiego, tzw. Kongresówki, co spowodowało, że przez następne dziesiątki lat stopniowo traciło resztki polskiej państwowości, stając się powoli coraz bardziej podporządkowane Imperium Rosyjskiemu[38].

Włocławek ze względu na swoje dogodne położenie (pośrodku ziem polskich, na terenie żyznych Kujaw, nad żeglowną i zasobną w duże ilości wody dolną Wisłą) w latach rewolucji przemysłowej stał się miejscem, gdzie rozkwitająca międzynarodowa finansjera lokowała wiele swoich inwestycji[39]. W 1816 uruchomiono tu przetwórnię cykorii Ferdynanda Bohma. W 1846 roku Włocławek liczył 6085 mieszkańców. W połowie XIX wieku pobudowano również fabryki maszyn rolniczych, fabrykę instrumentów i aparatów fizycznych, w mieście funkcjonowało także 14 browarów, huta szkła, cegielnia, tartaki oraz szereg innych przedsiębiorstw[40]. We Włocławku zarejestrowano w tamtym okresie 42 różne rzemiosła skupiające ogromną ilość rzemieślników, w porcie włocławskim przy ulicy Gdańskiej stało w szczytowym okresie do 150 statków[41]. W 1862 miasto uzyskało połączenie kolejowe z innymi ośrodkami miejskimi w Królestwie Polskim.

W okresie powstania styczniowego we Włocławku został stracony pułkownik Stanislao Bechi, Włoch, który walczył po stronie Polaków. Płaskorzeźba upamiętniająca jego bohaterstwo zdobi kościół Santa Croce we Florencji[42]. W 1899 roku bracia Cassirerowie otworzyli Fabrykę Celulozy. W 1900 roku Włocławek liczył 22 971 mieszkańców[29]. Na początku XX wieku rozwinął się przemysł fajansowy, ceramiczny, chemiczny, poligraficzny, metalowy i spożywczy.

Okres II Rzeczypospolitej

Ulica Wspólna (obecnie Kilińskiego)

Okupacja niemiecka w czasie I wojny światowej dokonała wielu zniszczeń w przemyśle. Dnia 16 sierpnia 1920 r. podczas wojny polsko-bolszewickiej oddziały przednie 4 armii sowieckiej pod dowództwem Gaja Gaj próbowały sforsować Wisłę w okolicach Włocławka. Wojsko polskie oraz miejscowa ludność broniła miasta w dniach 16–19 sierpnia 1920 r. skutecznie odpierając ataki bolszewików. We Włocławku stacjonował Batalion Zapasowy 14 Pułku Piechoty Ziemi Kujawskiej, którego żołnierze odznaczyli się w obronie miasta[43]. Ostrzał artyleryjski uszkodził Katedrę i kościół farny św. Jana. Doszczętnie zniszczono również pałac biskupi[44].

Po odzyskaniu niepodległości wysadzono cerkiew ustawioną na środku dzisiejszego placu Wolności. W latach 30. powstały w mieście liczne nowe budynki, wśród których był budynek poczty przy ulicy Chopina. W okresie międzywojennym Włocławek był największym miastem ówczesnego województwa warszawskiego (miasto Warszawa było wydzielone) i 18. miastem pod względem liczby ludności w całej Polsce.

W 1934 roku odbyło się we Włocławku 10 dużych strajków robotniczych. W czerwcu 1936 roku odnotowano 64 strajki (w tym 8 okupacyjnych). W lipcu tego roku w strajku robotników zatrudnionych przy pracach publicznych wzięło udział ponad 2000 ludzi. W 1937 roku w wyborach do Rady Miejskiej 34 procent mandatów uzyskują ugrupowania lewicowe[45].

U progu wojny Włocławek liczył ok. 68 tys. mieszkańców. Oprócz polskiej większości żyły tu również mniejszości – żydowska (17,8% włocławian) i niemiecka (1,5%)[46].

II wojna światowa

Włocławska gazeta z czasów okupacji

Wojska niemieckie zajęły miasto 14 września 1939 roku. Tego dnia rozpoczął się we Włocławku okres okupacji hitlerowskiej, który trwał aż do wyparcia Niemców przez czerwonoarmistów 20 stycznia 1945 roku. Niemcy przemianowali Włocławek na Leslau, tę nieoficjalną niemiecką nazwę, narzuconą zaraz po wkroczeniu okupanta, zatwierdzono oficjalnie 21 maja 1941 roku jako Leslau an der Weichsel. Administracyjnie miasto zostało włączone do Rzeszy, w granice szeroko pojętej Wielkopolski, zwanej przez władze okupacyjne Krajem Warty (Wartheland). Komisarzem Leslau mianowano Hansa Cramera, byłego burmistrza Dachau. Po ponad dwóch latach sprawowania władzy nad ludnością Włocławka Cramer został przeniesiony do Kowna, 15 stycznia 1942 roku jego obowiązki we Włocławku przejął Oskar Schulz[46].

Biskup, męczennik, bł. Michał Kozal – zdjęcie obozowe

Od pierwszych dni hitlerowcy prowadzili brutalną politykę wyniszczającą miejscową ludność. Oprócz mordów na Żydach doliczono się również od 700 do 1000 ofiar wśród Polaków, którzy nie byli Żydami. Liczby te obejmują tylko morderstwa hitlerowskie dobrze znane historykom na obecnym etapie badań, w chwili obecnej nie da się oszacować całości ogromu zbrodni, jakich Niemcy dopuścili się na mieszkańcach Włocławka. Niemcy szybko i bezwzględnie przystąpili do rozprawy z polską inteligencją, pierwsze aresztowania wśród tzw. warstwy przywódczej miały miejsce we wrześniu. W drugiej połowie października oraz w listopadzie aresztowano 34 księży i 24 kleryków, biskupa Michała Kozala oraz nauczycieli z terenu miasta i powiatu, a także wiele innych osób zasłużonych dla lokalnej społeczności. Przesłuchiwania były połączone z torturami. Około 200 aresztantów wywieziono do obozów pracy w okolicach Królewca, gdzie wkrótce większość zamordowano. Wywożono również do innych obozów. Wielu spośród aresztowanych (co najmniej sto kilkadziesiąt osób) zamordowano na miejscu, we Włocławku. Wśród inteligencji aresztowań uniknęła część kobiet (nauczycielki), niektóre osoby zwalniano z aresztu, niektóre wydalano do Generalnego Gubernatorstwa. Co najmniej kilkadziesiąt osób zamordowano podczas likwidacji biednej dzielnicy Grzywno, przy czym liczba ta może być znacznie wyższa. Po spaleniu ruder i lepianek Grzywna wielu mieszkańców pozostało bez dachu nad głową i musiało szukać schronienia gdzie indziej, więcej niż 1000 osób wysiedlono stamtąd do GG. Wielu włocławian zaangażowało się w działalność konspiracyjną, pod tym zarzutem aresztowano około 400 osób, niezależnie od treści zasądzonych wyroków większość z tych niezwykle odważnych ludzi poniosło śmierć[46].

1 września 1939 roku w mieście przebywało około 12 000 Żydów[46]. Mordów na tutejszych Żydach hitlerowcy dopuszczali się już od pierwszych dni okupacji, a 24 października Włocławek stał się pierwszym polskim okupowanym miastem, w którym Niemcy nakazali Żydom naszycie na ubrania żółtych trójkątów, tzw. łat. Na skutek prześladowań większość włocławskich Żydów postanowiła szukać ratunku w Generalnym Gubernatorstwie, wyjeżdżając najczęściej do Kutna, Lublina, Warszawy i Żychlina, około 2 tysiące osób wysiedlono z miasta przymusowo. W 1940 roku około 3 tysiące Żydów zostało przeniesionych do utworzonego przez hitlerowców getta żydowskiego w Rakutówku, wówczas najbiedniejszej dzielnicy Włocławka. Stłoczono ich w tamtejszych lichych domach i nienadających się do zamieszkiwania budynkach gospodarczych, które pozyskano wysiedlając około 600 Polaków. Od połowy 1941 roku zaczęto wywozić Żydów z getta włocławskiego, najpierw do Poznania i Chodzieży, a od września 1941 roku do getta łódzkiego. Poprzez getto w Łodzi oraz bezpośrednio z getta włocławskiego wszystkich tutejszych Żydów dowożono do obozu zagłady Kulmhof, zlokalizowanego w Chełmnie nad Nerem, gdzie zagazowywano ich spalinami. Pod koniec kwietnia 1942 roku odbyły się trzy ostatnie transporty, po czym getto spalono. Żydzi, którzy nie trafili do włocławskiego getta, wyjeżdżając wcześniej z miasta, w przeważającej większości również nie przeżyli Holocaustu, ocaleli jedynie nieliczni[47][48].

W okresie początkowym okupacji hitlerowskiej Niemców we Włocławku było stosunkowo niewielu. Stacjonował tu kilkutysięczny garnizon

Widok z zapory na Włocławek, po prawej krzyż upamiętniający męczeńską śmierć ks. Jerzego Popiełuszki
Mural upamiętniający Jana Pawła II

Wehrmachtu, a liczbę Volksdeutschów szacowano na około tysiąc osób. Okupanci zmierzali do przekształcenia Włocławka w miasto niemieckie nie tylko pod względem narzuconej przynależności państwowej i kulturowej, ale także pod względem etnicznym. Włocławek miał być Judenfrei, docelowo nie widziano w nim również miejsca dla Polaków – byli na każdym kroku prześladowani, mieli służyć wyłącznie jako tania siła robocza, chwilowo potrzebna gospodarce wojennej Rzeszy, ale bez przyszłości. Wskutek niemieckich prześladowań oraz akcji wysiedleń ludności polskiej z terenów zaanektowanych przez III Rzeszę przesiedlano włocławian do Generalnego Gubernatorstwa, w pierwszej kolejności polską inteligencję, Żydów oraz osoby podejrzewane o brak przychylności względem niemieckiej okupacji („aspołecznych”). W pierwszych miesiącach wojny Włocławek zmuszonych było opuścić około 16 tysięcy osób. W okresie późniejszym kontynuowano wywózki tysięcy Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, tysiące Polaków wywożono też na roboty przymusowe w głąb Rzeszy. Wysiedlenia były połączone z rabunkiem, osoba wysiedlana musiała zrzec się swojego majątku ruchomego i nieruchomego. Do Włocławka w ramach akcji przesiedleńczo-kolonizacyjnej Heim ins Reich przesiedlano Niemców. Byli to Volksdeutsche z krajów nadbałtyckich (m.in. Estonii i Łotwy) oraz innych terenów wschodnich (m.in. Bukowiny i Galicji)[46][49]. Niemcy przybywali też do miasta z Wołynia, Besarabii i Dobrudży. W latach 1943/1944 pojawiały się również niemieckie kobiety i dzieci, które uciekały z miast Rzeszy bombardowanych przez aliantów. Na skutek przesiedleń liczba Niemców w mieście znacznie się zwiększyła, pod koniec wojny wynosiła ponad 11 tysięcy osób, Niemcy stanowili wtedy już blisko 22% mieszkańców Włocławka[46].

Wszystkie omówione wyżej działania okupanta doprowadziły do wyludnienia Włocławka w okresie II wojny światowej. Wczesne powojenne szacunki wskazywały, że wysiedlono i częściowo wymordowano niemal 3/4 mieszkańców miasta[50], jednak obecnie, na podstawie dokumentów archiwalnych, prezentuje się inne dane, które wskazują na to, że ubytek ludności mógł nie być aż tak drastyczny – z dostępnych obecnie danych wynika, że najmniej mieszkańców Włocławek liczył pod koniec 1943 roku, zamieszkiwało go wówczas 49 148 osób, w tym 37 615 Polaków. 1 września 1939 r. liczba Polaków we Włocławku wynosiła ok. 55 000, natomiast 20 grudnia 1944 r., na miesiąc przed wycofaniem się Niemców, w mieście żyło 38 992 Polaków[46].

Wojska 1 Frontu Białoruskiego – 47 Armia gen. lejtnanta F. Perchorowicza i 2 armia pancerna gwardii gen. płk. S. Bogdanowa – w ramach operacji wiślańsko – odrzańskiej – 20 stycznia 1945 roku stanęły na przedpolach Włocławka i po gwałtownych walkach wdarły się do miasta rozbijając garnizon niemiecki. W likwidacji utrzymujących się jeszcze do 22 stycznia niemieckich gniazd oporu brały udział również pododdziały 8 i 9 pułku 3 Dywizji Piechoty im. Romualda Traugutta z 1 Armii Wojska Polskiego[51]. Po wojnie w hołdzie żołnierzom Armii Czerwonej wyzwalającym miasto wzniesiono pomnik Wdzięczności na placu Wolności[52] (w 1994 roku[53] przykryty pomnikiem Żołnierza Polskiego).

Większość budynków, które uległy zniszczeniu w trakcie wojny to budynki gospodarcze (471), spłonęło lub zostało wyburzonych także 112 budynków o innym przeznaczeniu. Włocławek nie doświadczył masowych bombardowań, straty w nieruchomościach dotyczyły przede wszystkim spalonych przez Niemców dzielnic biedy – Grzywna i Rakutówka. Przemysł i miejska infrastruktura w znacznej mierze ocalały – Niemcy wycofywali się bardzo szybko i choć mieli szerokie plany działań destrukcyjnych, by nie pozwolić aby cokolwiek wartościowego dostało się w ręce wroga, to większości z nich nie zdążyli zrealizować. Wysadzili w powietrze most na Wiśle, uszkodzili jedną z turbin w miejskiej elektrowni. Niektóre zakłady straciły od kilku do aż kilkudziesięciu procent parku maszynowego, dokonywano też podpaleń, część z utraconych maszyn udało się jednak odzyskać, większość fabryk przetrwała dwie fale zniszczeń (pierwsza to dzieło hitlerowców, druga to efekt aktywności plądrujących miasto czerwonoarmistów)[54][46][47].

Okres Polski Ludowej

Po wojnie władze komunistyczne przejęły tysiące mieszkań, setki zakładów produkcyjnych i warsztatów, dziesiątki lokali instytucji społeczno-kulturalnych i religijnych. Kosztem wszystkich przedwojennych właścicieli nieruchomości wprowadzono nowy ład prawny, uniemożliwiający egzekwowanie czynszów z posiadanych nieruchomości, uniemożliwiający wymeldowanie meldowanych przymusowo przez władze obywateli[55], wymagający od właściciela budynku ubieganie się o urzędową zgodę nawet na możliwość zamieszkania we własnym domu.

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obozy pracy nr 139 i 197 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło we Włocławku[56].

Lata 1947–49 to okres najbardziej intensywnej odbudowy ze zniszczeń wojennych. Uruchomiono zakłady pracy, odbudowano most drogowy przez Wisłę, wybudowano szkołę dla ponad tysiąca dzieci oraz stadion sportowy. W okrasie planu 6-letniego, w latach 1950–1955, nastąpiła dalsza rozbudowa zakładów przemysłowych, m.in. Zakładów Metalowych, Zakładów Ceramiki i Fabryki Fajansu. „Celuloza” – jeden z największych tego rodzaju zakładów w kraju zostaje rozbudowany i otrzymuje imię Juliana Marchlewskiego. W następnych latach wybudowano m.in. Zakłady Włókiennicze i Fabrykę Waniliny. W 1967 roku rozpoczęła się budowa Zakładów Azotowych[57]. W 1969 r., realizując projekt Kaskada dolnej Wisły, wybudowano zaporę na Wiśle. W okresie PRL-u Włocławek z racji kumulacji dużego przemysłu był kreowany przez komunistów jako „czerwone miasto”, ale nie pokrywało to się ze stanem faktycznym[58].

W 12 maja 1966 roku Włocławek „za wkład w budownictwo socjalistyczne Polski Ludowej” otrzymał od Rady Państwa Order Sztandaru Pracy I klasy[59]

Holocaust, a później emigracja (skutek powojennych działań władzy ludowej, doniesień o samosądach, powstania państwa Izrael oraz polityka antyżydowska centralnych władz komunistycznych, szczególnie z lat 1956, 1967 i 1968 r.), sprawiły, że Włocławek utracił około 12 000 swoich obywateli – polskich Żydów, którzy przed wojną byli w mieście znaczącą mniejszością. Dziś identyfikuje się z nimi tylko kilka włocławskich rodzin[60].

Okres po 1989 roku

W związku z transformacją ustrojową i silnym charakterem przemysłowym miasta, w latach 90., po kłopotliwych i niejednokrotnie pełnych nieprawidłowości przekształceniach dużych przedsiębiorstw państwowych, gwałtownie wzrosło bezrobocie. Stan ten pogłębiła utrata statusu miasta wojewódzkiego w 1998 roku. Włocławscy politycy wsparli ówcześnie aspiracje Bydgoszczy do stworzenia województwa, które pomimo początkowych protestów Torunia udało się ostatecznie utworzyć. W 2006 roku Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Demokracji Lokalnej wystąpiło z oddolną inicjatywa konsultacji społecznych w sprawie zmiany przynależności administracyjnej miasta. Inicjatywa ta jednak nie uzyskała poparcia MSWiA[61]. Postępująca marginalizacja Włocławka spowodowała, że w 2007 roku miasto zostało zakwalifikowane jako ośrodek subregionalny w Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Kujawsko-Pomorskiego[62].

Obecnie podejmowane są działania mające na celu przyspieszenie rozwoju miasta. W roku 2008 roku miasto zakupiło działki w okolicach Anwilu i utworzyło na ich terenie Włocławską Strefę Rozwoju Gospodarczego, która z założenia ma umożliwić dalszy rozwój gospodarczy miasta. Również w tym samym roku rozpoczęła się budowa instalacji kwasu tereftalowego na terenie obok Anwilu, oddanej do użytku w roku 2011, kosztem około 3,75 mld zł[63].

Podział na jednostki funkcjonalno-przestrzenne

Widok na Zawiśle

We Włocławku znajduje się 500 ulic[64]. W Statucie Miasta Włocławek nie określono podziału administracyjnego miasta, ale w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Włocławka mamy do czynienia z podziałem miasta na obszary:

Osiedle Zazamcze we Włocławku
  • Śródmieście - będące najstarszą częścią miasta, obszar składający się ze starego miasta i centrum, położony centralnie nad Wisłą z dostępem do publicznych terenów zielonych, kumulujący usługi, kulturę, rozrywkę; 27 867[65] mieszkańców[66]. Obszar Śródmieścia objęty został programem rewitalizacji.
  • Zazamcze - obszar głównie zabudowy wielorodzinnej, z niewielkimi uzupełnieniami zabudowy jednorodzinnej[67]. Położony w zachodniej części miasta, przylegający bezpośrednio do śródmieścia. Osiedle mieszkaniowe z pełną infrastrukturą oświatową, dostępem do służby zdrowia i usług, od zachodniej strony otoczone lasami[68]; 22 668[65]mieszkańców.
  • Południe - obszar zabudowy wielorodzinnej i jednorodzinnej, położony w południowej części miasta, o największej liczbie mieszkańców, przylegający bezpośrednio do śródmieścia, jest dobrze skomunikowane z pozostałą częścią miasta; 36 209[65] mieszkańców;
  • Wschód Mieszkaniowy - obszar zabudowy wielorodzinnej, jednorodzinnej i przemysłowej, położony we wschodniej części miasta, sąsiaduje ze Śródmieściem, Wschodem Przemysłowym oraz rzeką Wisłą; 17 620[65] mieszkańców;
    Osiedle Południe we Włocławku, ul. Kaliska
  • Zawiśle - obszar zabudowy jednorodzinnej, położony w północnej, prawobrzeżnej, części miasta. Prawa część Jednostki, położona pomiędzy Wisłą a ulicą Dobrzyńską, usytuowana jest na wysokiej skarpie (do 150 m). Mieści się tam również rezerwat przyrody „Kulin”. Osiedle jest dość dobrze skomunikowane z pozostałą częścią miasta[69]; 3393[65] mieszkańców;
  • Michelin - obszar głównie zabudowy jednorodzinnej, położony w najbardziej wysuniętej na południe części miasta. Osiedle otoczone lasami, stanowi jedną z atrakcyjniejszych okolic mieszkaniowych. Powiązane komunikacyjne z centrum miasta w oparciu o Al. Jana Pawła II; 7605[65] mieszkańców;
  • Rybnica - obszary zabudowy jednorodzinnej, przemysłowej, wypoczynkowej, położony w najbardziej wysuniętej na wschód części miasta, 609[65] mieszkańców;
  • Osiedle Bursztynowe przy ul. Żytniej
    Wschód Leśny - obszar niezabudowany, położony we wschodniej części miasta, z niewielkim jeziorem, miejsce wypoczynku i rekreacji mieszkańców[68]. Znajdują się tutaj tereny po byłym poligonie wojskowym;
  • Zachód Przemysłowy - najbardziej na zachód wysunięta część miasta, charakteryzuje się zabudową przemysłową, gdzie zlokalizowany jest m.in. Anwil S.A.[70] Osiedle mieszkaniowe domów jednorodzinnych ;930[65] mieszkańców;
  • Wschód Przemysłowy - obszar głównie przemysłowy, położony we wschodniej części miasta, zlokalizowane są główne zakłady produkcyjne w mieście. Niewielką część osiedla zajmują także tereny mieszkaniowe wielorodzinne, przy ul. Płockiej; 322[65] mieszkańców[71].

Na ogólnie dostępnych mapach (planach miasta) zwykle nie zaznacza się podziału na urzędowe obszary funkcjonalno-przestrzenne, wschodnie dzielnice określane są jako Wschód i Kazimierza Wielkiego, nie występuje nazwa Zachód Przemysłowy, a Michelin traktowany jest jako dzielnica położona na południe od Mielęcina, a nie obszar obejmujący oba te osiedla. Nazwy włocławskich dzielnic i osiedli to często nazwy miejscowości wcielonych do miasta na przestrzeni dziejów (np. Zazamcze, Rybnica), na mapach i w powszechnym użyciu znalazły się również nazwy stosunkowo nowe (np. Śródmieście, Zawiśle, Południe).

Rada Miasta

Ugrupowanie Kadencja 2002-2006[72] Kadencja 2006-2010[73] Kadencja 2010-2014[74] Kadencja 2014-2018[75]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 12 (SLD-UP) 6 (LiD) 11 9 (SLD Lewica Razem)
Samoobrona 4
POPiS 3
Włocławska Wspólnota Samorządowa 6 5 3
Prawo i Sprawiedliwość 5 5 10
Platforma Obywatelska 6 5 5
Blok Troski o Włocławek 3 1
Bezpartyjny Włocławek 1

Patron miasta

8 października 2002 roku patronem miasta został uznany błogosławiony Michał Kozal (1893-1943) – biskup i męczennik II wojny światowej[76].

Symbole miasta i Święto Miasta

W Uchwale nr 65/XII/2003 Rady Miasta Włocławka z dnia 6 października 2003 roku w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Włocławek określono symbole miejskie.

Herb

Osobny artykuł: Herb Włocławka.

Herb miejski zmieniał się na przestrzeni dziejów, a najstarsze jego wizerunki zachowały się na pieczęciach miejskich z XIII wieku. Jeszcze w 1990 roku herb miasta wyglądał inaczej niż ten obecnie obowiązujący. W 1950 roku zmieniono herb wyrzucając infułę biskupią i umieszczając na środkowej baszcie tarczę z półlwem i półorłem, która przypominała herb książąt kujawskich (herb miejski nie posiadał korony). W 1990 roku powrócono do herbu opisanego przez Magistrat Włocławka w 1925 roku[77]

Obecny herb został określony w uchwale w następujący sposób: „w czerwonej tarczy srebrny mur blankowany ze złotą zamkniętą bramą, nad murem trzy baszty z których dwie boczne mniejsze blankowane, zaś środkowa większa blankowana z nakrytą złotą infułą biskupią”[78].

Barwy miasta

Barwy miejskie określają dwa kolory dominujące na fladze miasta: żółty i czerwony. Połączenie tych dwóch kolorów również jest wykorzystywane w Warszawie, Łodzi, Wrocławiu, Białymstoku. Kolory te stosuje włocławskie MPK do malowania swoich autobusów.

Flaga miejska

Osobny artykuł: Flaga Włocławka.

Flaga składa się z dwóch pionowych pasków (czerwonego i żółtego) oraz trójkątnego ogona (schwenkla). Na czerwonym pasku umieszczony jest herb miasta.

Logo miasta

Logo miejskie stworzył Józef Stolorz w 1994 r. Logo przedstawia widok na Bulwary im. J. Piłsudskiego[79].

Hejnał miasta

„Hejnałem Miasta Włocławek jest utwór instrumentalny na trąbkę, fragment melodii ludowej – kujawiaka”[78].

Święto Miasta i Dni Włocławka

„Świętem Miasta jest 14 czerwca”. „Dni Włocławka odbywają się w pierwszą sobotę i niedzielę po 14 czerwca”[78]. Dzięki temu przedsięwzięciu miasto sławi już co najmniej kilkanaście legend włocławskich, wśród których prym wiedzie „Utrata”, autorstwa Grażyny Ode-Zwolińskiej, zaprezentowana podczas Dni Włocławka w 2009 roku[80].

Demografia

Osobny artykuł: Ludność Włocławka.

Liczba mieszkańców miasta na przestrzeni wieków kształtowała się różnie. W okresie istnienia grodu książęcego (X wiek) Włocławek wsparł Bolesława Chrobrego znaczącym wojskiem jak na ówczesne czasy (rzekomo „800 pancernych i 2000 tarczowników”[28]), a to świadczy o istnieniu dużego grodu już w X wieku. W XIV wieku ta sytuacja diametralnie się zmieniła pod wpływem najazdów krzyżackich, a kolejne spustoszenie wśród liczby ludności wywołał potop szwedzki w XVII wieku. Dynamiczny przypływ ludności nastąpił wraz z rozwojem przemysłu we Włocławku na przełomie XIX wiek i XX wieku. Obecnie miasto dotknął proces suburbanizacji, który jest charakterystyczny dla krajów Europy Zachodniej i USA. Sama tylko gmina Fabianki w okresie 1995-2007 zwiększyła swoją liczbę ludności o 15%[81], przy jednoczesnym spadku liczby mieszkańców Włocławka. Jest to proces charakterystyczny dla większości dużych polskich miast. Na spadek liczby włocławian mogła wpłynąć również likwidacja województwa włocławskiego i związana z tym redukcja etatów w lokalnej administracji – spadek liczby mieszkańców odnotowuje się we Włocławku od 1999 r., a wtedy właśnie weszła w życie reforma administracyjna.

Największą liczbę ludności Włocławek odnotował w 1998 r. – 123 373 mieszkańców[82].


Piramida wieku mieszkańców Włocławka w 2014 roku[83].
Piramida wieku Wloclawek.png

Gospodarka

Fragment zakładów chemicznych Anwil SA
Kompleks petrochemiczny Orlenu
Nowy magazyn Delecty przy ul. Wyszyńskiego, nawiązujący architekturą do zabytkowych budynków firmy
rok liczba podmiotów gospodarczych[84] przeciętne miesięczne wynagrodzenie[85] stopa bezrobocia rejestrowanego[86]
2010 12 278 3 018,94 zł 19,5%
2011 11 765 3 132,44 zł 19,8%
2012 11 863 3 240,04 zł 21,3%
2013 11 950 3 419,98 zł 20,3%
2014 11 823 3 530,87 zł 18,9%
2015 11 678 3 631,31 zł 16,9%
2016 11 544 3 770,16 zł 16,4%
2017 11 438 3941,33   zł  12,8%
2018 11 083 4 166,00 zł 10,4%

W grudniu 2017 roku stopa bezrobocia wynosiła we Włocławku 12,8%, na tle 9,9% bezrobocia w województwie kujawsko-pomorskim[87].

Przedsiębiorstwa

W mieście obecny jest m.in. przemysł chemiczny, energetyczny, spożywczy, precyzyjny, metalowy i materiałów budowlanych, w mniejszej skali niż w przeszłości również maszynowy, papierniczy oraz innych branż[potrzebny przypis]. We Włocławku ma swoją siedzibę 9 z 2000 największych polskich przedsiębiorstw (według rankingu „Rzeczpospolitej”)[88]:

Do większych przedsiębiorstw funkcjonujących na terenie Włocławka, zatrudniających powyżej 250 pracowników należą także[91]:

  • Anwis Polska Sp.z o.o.
  • Instal-Projekt Gawłowscy, Ścierzyńscy S.J.
  • Run Chłodnia Sp. z o.o.
  • Sanitec Koło Sp. z o.o.
  • Top 2000 Hamelin Polska Sp. z.o.o.

Dawniej do największych włocławskich zakładów należały:

W przeszłości działał tu również Zakład Rybacki Włocławek, wchodzący w skład Państwowego Gospodarstwa Rybackiego Bydgoszcz[92].

Przy ulicy Wiklinowej, nieopodal zakładów chemicznych, funkcjonuje ponad 33-hektarowa Włocławska Strefa Rozwoju Gospodarczego[93], która jest podstrefą Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[94]. W roku 2011 na terenie obok Anwilu ukończono jedną z większych inwestycji przemysłowych w Polsce – budowę instalacji kwasu tereftalowego za około 3,75 mld zł[63]. W roku 2013 Orlen rozpoczął budowę dodatkowego bloku energetycznego przy Anwilu (gazowo-parowego, o mocy 463 MW), inwestycję realizuje konsorcjum składające się z koncernów General Electric International oraz SNC-Lavalin Polska, jej koszt oszacowano na blisko 1,4 mld zł[95].

Oprócz zakładów przemysłowych w mieście istnieje szereg spółek miejskich, świadczących usługi dla mieszkańców i odbiorców komercyjnych. Do ważniejszych zaliczamy:

Infrastruktura

Rozwój przemysłu energetycznego i chemicznego umożliwia bogata infrastruktura Włocławka i okolic. Nieopodal miasta znajduje się tłocznia gazu, która powstała w związku z wybudowaniem gazociągu Jamał – Europa[96], w pobliżu krzyżowania się polskich magistral gazowych[97][98]. Niedawno (w 2011 r.) oddano do użytku gazociąg Włocławek – Gdynia[99]. Korzystny dla perspektyw włocławskiego przemysłu może być też przebieg trasy rurociągu PłockNowa Wieś Wielka, który jest przeznaczony do transportu różnych paliw płynnych na potrzeby krajowe[100][71]. Największa włocławska dzielnica przemysłowa (Zachód Przemysłowy) jest znacznie oddalona od gęstej zabudowy mieszkaniowej, dzięki czemu mogą powstawać tu zakłady o dużej uciążliwości oddziaływania na środowisko naturalne. Położona jest nad Wisłą, co umożliwia dostawy wielkogabarytowych elementów konstrukcyjnych. Transport drogowy ułatwia będąca w zasięgu kilku kilometrów autostrada A1. Za przemysłowy transport kolejowy odpowiada stacja Włocławek Brzezie. W zasięgu terenów inwestycyjnych funkcjonuje wiele przemysłowych ujęć wody oraz przemysłowych oczyszczalni ścieków.

Handel

Plac Grodzki
Plac Grodzki
Centrum Handlowe Wzorcownia we Włocławku
  • Centrum Handlowe Wzorcownia - znajduje się przy ul. Pułaskiego – efekt rewitalizacji terenów po fabrykach fajansu i fabryce maszyn rolniczych Hugo Mühsama. W ramach pierwszych inwestycji, firmowanych jako „CH City”, oddano do użytku wielkopowierzchniowy obiekt handlowy, kilka dużych lokali, hotel, multipleks (Multikino) i parking na kilkaset samochodów. W późniejszym okresie powstały: galeria handlowa Wzorcownia (składająca się z kilkudziesięciu sklepów, rozmieszczonych na kilku poziomach), dwa apartamentowce, parking podziemny i budynek usługowo-rozrywkowy. Wzorcownia to ważny projekt urbanizacyjny dla miasta, ze względu na rewaloryzację rozległych terenów ruin pofabrycznych w śródmieściu. Jest to największy projekt rewitalizacyjny dotychczas realizowany we Włocławku.
  • Centrum Handlowe Newbridge (dawniej Focus Park) - usytuowany przy ul. Komunalnej o powierzchni 6 236 m². Nieruchomość została wybudowana w 2011 roku. Znajdują się w niej m.in. takie sklepy jak: Media Expert, Rossmann, CCC, Deichmann, KIK oraz PEPCO. Newbridge oferuje odwiedzającym 316 miejsc parkingowych[101].

Najstarszym i największym skupiskiem wielkopowierzchniowych obiektów handlowych są okolice ulic Witosa i Komunalnej. Poza tym we Włocławku znajdują się hipermarkety: Auchan, Tesco, OBI, Kaufland oraz supermarkety: Netto, Aldi, Biedronka, Jysk, Lidl, Stokrotka, Lewiatan. Stosunkowo dużo sklepów, banków i punktów usługowych znajduje się na placu Wolności, a także na przyległych ulicach (Chopina, Kościuszki, 3 Maja, Zduńska). W mieście znajdują się obecnie dwa targowiska miejskie, pierwsze przy ul. Związków Zawodowych, w zrewitalizowanych ceglanych halach przemysłowych, a drugie przy ul. Kaliskiej. Ponadto w niedziele w dawnej zajezdni autobusowej nr 2 przy alei Kazimierza Wielkiego funkcjonuje pchli targ.

Baza turystyczna

Pałac Bursztynowy

W 2013 roku baza turystyczna miasta składała się z 8 obiektów hotelowych, które w ciągu 12 miesięcy udzieliły 48,1 tys. noclegów, w tym 4363 turystom zagranicznym[102]. Według danych GUS z 2017 r. Włocławek posiadał 14 obiektów noclegowych, a liczba udzielonych noclegów wyniosła: 71,7 tyś., w tym 9559 turystom zagranicznym[103]

Hotele

Obecnie we Włocławku funkcjonują hotele spełniające standardy:

- czterogwiazdkowe:

Hotel Młyn we Włocławku
  • Hotel Młyn – ul. Okrzei 77[104] mieści się w zaadaptowanym zabytkowym budynku młyna solnego z początku XX wieku,
  • Hotel „Rozbicki” - Plac Wolności 5[105] usytuowany w centrum Włocławka, w zabytkowym budynku z XVIII wieku, w 2013 gruntownie odrestaurowany.

- trzygwiazdkowe:

  • Pałac Bursztynowy – ul. Okrężna 21, położony we wschodniej części miasta, na 4-hektarowym obszarze ogrodów krajobrazowych, jest też siedzibą Fundacji Samotna Mama[106]
  • Hotel Portofino – al. Kazimierza Wielkiego 6E,
  • Hotel Victoria – ul. Przechodnia 1 B,
    Hotel Rozbicki we Włocławku
  • Hotel RiverSide – ul. Piwna 3,
  • GarageHotel – ul. Toruńska 113[107]

- dwugwiazdkowe:

  • Ratuszowy – ul. J. Bojańczyka 7[104],

- jednogwiazdkowe:

  • Hotel Aleksander, Włocławek
    Hotel Aleksander – ul. Szpitalna 23[108], mieści się w zabytkowym eklektycznym budynku wybudowanym w 1881 r. tzw. Pałacu Bojańczyka, związanego z rodem Bojańczyków, rodziną działającą w branży przemysłowej i browarniczej[109].
  • Hotel Kujawy – ul. Kościuszki 20[104].

Hostele

  • Hostel Fabryka – ul. POW 32,
  • Hostel Phoenix – al. Chopina 6.

Inne obiekty noclegowe

Hotel Wiktoria we Włocławku
  • Aparthotel "Lofty w piecowni" ul. Bauera 5, usytuowany w Centrum Handlowym Wzorcownia,
  • Pensjonat i Klub Jeździecki "Michelin" ul. Lipowa 12b,
  • Hotelik Grandmet (noclegi dla firm) ul. Żwirowa 21,
  • Arsenał kwatery ul. Barska 44,
  • Ośrodek Hotelarski "Wikaryjka" Jedwabna/Włocławka

Obiekty szkolne i uczelniane

  • Akademik PWSZ we Włocławku – ul. Obrońców Wisły 1921 nr 21/25,
  • Szkolne Schronisko  Młodzieżowe – ul. Mechaników 1,
  • Internat Zespołu Szkół Katolickich im. ks. Jana Długosza – ul. Łęgska 26,

Kempingi i pola namiotowe

Transport

Transport drogowy

Autostrada A1, Włocławek Zachód
Droga krajowa nr 91, Włocławek

Na zachód od miasta przebiega autostrada A1, łącząca Gdańsk z Łodzią, Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym i Czechami. Autostrada odciąża drogi przechodzące przez miasto, zdejmując z nich w znacznym stopniu ciężar tranzytu.

W pobliżu miasta znajdują się trzy węzły autostradowe:

  • Włocławek Północ - zlokalizowany w Brzeziu,
  • Kowal - na wysokości miasta Kowal.

Drogi krajowe:

Przez miasto przebiegają następujące drogi:

Drogi wojewódzkie:

W latach 1963–2007 budowano obwodnicę Włocławka. Pierwszy odcinek (al. Kazimierza Wielkiego) ukończono na początku lat osiemdziesiątych, drugi (al. Królowej Jadwigi) w 2005 r.[110] Przygotowano się już do wykupu terenów pod dalsze odcinki, jednak ostatecznie plany ukończenia obwodnicy porzucono, ponieważ mieszkańcy osiedla Południe obawiali się uciążliwości zwiększonego ruchu samochodów oraz protestowali przeciwko wywłaszczeniom. Pojawiały się również argumenty, że obwodnica miastu jest niepotrzebna, ponieważ ciężar tranzytu częściowo zdejmuje z dróg lokalnych autostrada A1. W miejsce projektu obwodnicy powołano do życia wstępny i modyfikowany na bieżąco projekt „drogi międzyosiedlowej”. Projekt ten zakłada, że ruch miejski można rozładować przez przebudowę i modernizację istniejącej już sieci dróg[111] oraz budowę kilku nowych odcinków, nawiązujących do dawnego przebiegu obwodnicy, lecz planowanych już jako węższe drogi, nie 4-pasmowe[112]. Poszerzane są wybrane drogi osiedla Południe, a lepsze skomunikowanie Południa z Zazamczem zapewnia już nowy most na Zgłowiączce przy ul. Obwodowej oraz przebudowane ulice: Miła, Węglowa, Kapitulna, Gajowa, Zgodna i Fredry[113]. Z rządowych funduszy przeznaczonych na budowę dróg lokalnych przebudowano drogę gruntową Planty (odcinek Kapitulna-Wiejska, tzw. Planty II) w nową drogę twardą[114]. W 2009 r. oficjalnie powiadomiono o zaniechaniu realizacji ogłoszonego w 2006 r. projektu budowy wiaduktu nad torami przy ul. Wienieckiej[115]. Odciążyć tunel przy ul. Kapitulnej (z którego korzystają zarówno mieszkańcy Zazamcza, jak i Południa) miał przejazd pod/nad torami łączący ul. Kaliską ze Spółdzielczą, uznano jednak, że takie połączenie dróg jest technicznie niewykonalne (zdaniem rzeczniczki byłego prezydenta „nie ma takich możliwości technicznych”[116]), zdaniem Andrzeja Pałuckiego pomysł na tego typu inwestycję „od dobrych trzydziestu lat jest nieaktualny”[117], gdyż ewentualny „tunel musiałby się zaczynać na ulicy POW, a kończyć przy Plantach”[117], natomiast „Jeśli chodzi o wielopoziomowe skrzyżowanie, to takie dywagacje też nie mają sensu. Bo ta inwestycja wiązałaby się z koniecznością wyburzenia budynków”[117].

Włocławek samodzielnie utrzymuje prawie 15 kilometrów drogi krajowej nr 91, znajdującej się w granicach administracyjnych miasta. Ostatnia przebudowa drogi miała miejsce w latach 2010–2014[118][119]

Obiekty inżynierskie

Włocławek dysponuje dwiema przeprawami drogowymi przez rzekę Wisłę. Są to:

  • most im. Edwarda Śmigłego-Rydza - most stalowy kratownicowy – przedwojenny, dwukrotnie wysadzany w powietrze i odbudowywany, w roku 2008 przeszedł gruntowny remont, we wrześniu 2009 roku została na nim zainstalowana iluminacja[120].
  • włocławska zapora (al. Księdza Jerzego Popiełuszki) - przegradza Wisłę na jej 675 kilometrze. Ma długość jednego kilometra i podnosi wodę w rzece o prawie 13 metrów. Powyżej tamy powstało jezioro włocławskie, które ma powierzchnię 75 kilometrów kwadratowych i może pomieścić 370 milionów metrów sześciennych wody[121].

Transport samochodowy

W 2013 roku we Włocławku było zarejestrowanych 61 244 pojazdów[122]. Najważniejsze ciągi komunikacyjne dla miasta spośród 500 ulic to: Chopina, Okrzei, Toruńska, aleja Kazimierza Wielkiego, Płocka, aleja Księdza Popiełuszki, Kruszyńska, aleja Jana Pawła II, plac Wolności, Kaliska, Wieniecka, Most Marszałka Rydza-Śmigłego, Kapitulna, Wiejska, Wronia, Stodólna, Prymasa Stefana Wyszyńskiego, Brzeska, Wojskowa.

Transport autobusowy

Organizatorem komunikacji miejskiej we Włocławku jest Referat Publicznego Transportu Zbiorowego w Urzędzie Miasta Włocławek.

Wycofany z użycia przez MPK Włocławek autobus Jelcz w malowaniu włocławskiego przewoźnika

Operatorem wykonującym usługi przewozowe w ramach komunikacji miejskiej jest:

  • MPK Włocławek - posiadające w parku taborowym 63 autobusów: marki Solaris (59 sztuk), MAN (4 sztuki). Na terenie miasta funkcjonuje 20 linii stałych i 4 linie pospieszne, 1 linia na Cm. Pinczata i okresowo uruchamiane są linie nad jezioro. Długość tras komunikacyjnych wynosi 149,05 km. Długość linii komunikacyjnych wynosi około 311,90 km (stan na kwiecień 2019 r.) W roku 2019 przewoźnik przewiózł 10,9 mln pasażerów, wykonując 3,52 mln wozokilometrów[123]

W mieście działa również Kujawsko- Pomorski Transport Samochodowy S.A. Spółka powstała 13 kwietnia 2012 roku, w wyniku konsolidacji PKS we Włocławku, PKS w Brodnicy, PKS w Inowrocławiu oraz PKS w Lipnie[124].

Od 1 września 2008 roku na terenie województwa kujawsko-pomorskiego został uruchomiony bilet regionalny, który uprawnia do podróżowana koleją na linii Toruń – Włocławek (największy ruch pasażerski w województwie w 2007 roku), a także do bezpłatnego podróżowania komunikacją miejską w wybranym mieście przez 60 minut od wyjścia z pociągu.

Transport kolejowy

ED72A-001 na stacji we Włocławku

Historia kolei żelaznych we Włocławku sięga II połowy XIX wieku. 5 grudnia 1862 uruchomiono 154,1 km linię kolejową Kutno – Włocławek – Bydgoszcz Bielawy (2-torową na 108,7 km odcinku Kutno – Toruń Główny)[125].

Przez teren miasta przebiega linia kolejowa Nr 18 Kutno - Piła Główna łącząca Kutno z Toruniem i Bydgoszczą. Dwutorowa, zelektryfikowana linia obsługuje zarówno ruch towarowy, jak i pasażerski, a w obrębie miasta i najbliższej okolicy znajdują się trzy stacje pasażerskie[126].

Obecnie na terenie miasta pociągi pasażerskie zatrzymują się na:

Ponadto w mieście znajduje się działający dworzec towarowy w zachodniej części miasta.

Kolej wąskotorowa

We Włocławku do dziś zachował się dworzec kolei wąskotorowej przy ul. Kaliskiej. Ostatni pociąg osobowy odjechał z niego 21 kwietnia 1978 r. o godzinie 18:10, a następnego dnia o godzinie 4:19 odjechał ostatni pociąg towarowy.

Impreza spadochronowa EURO BIG WAY CAMP na lotnisku w Kruszynie

Transport lotniczy

Trawiaste Lotnisko Kruszyn, użytkowane przez Aeroklub Włocławski, zlokalizowane jest około 9 km od centrum miasta, poza jego granicami administracyjnymi.

Najbliższe porty lotnicze znajdują się w:

Od wielu lat miasto wraz z Aeroklubem Włocławskim planują przystosowanie kruszyńskiego lotniska do obsługi małego ruchu pasażerskiego[127], jednak w 2012 r. do tych planów negatywnie ustosunkowała się Gmina Włocławek, wobec czego dalsze losy tego przedsięwzięcia stoją pod znakiem zapytania[128].

W 2012 roku przy ul. Wienieckiej otworzono sanitarne lądowisko na jednym z budynków szpitala.

Przystań wioślarska nad Wisłą, ul. Piwna. Widoczne ujście Zgłowiączki do Wisły.

Transport rzeczny

Na terenie Włocławka istnieje:

Stare włocławskie porty na Wiśle (przystań na wprost Starego Rynku, port letni i port zimowy) nie funkcjonują prawidłowo ze względu na zbyt niski poziom wody poniżej zapory[129]. Pomimo tych trudności wybudowano kolejną wiślaną przystań – przy ujściu Zgłowiączki[130][131][132].

Powyżej zapory działa port przy śluzie, przeznaczony dla pchaczy, holowników, barek i lodołamaczy.

Kładka piesza nad Zgłowiączką u ujścia do Wisły. W tle widoczny Most im. Rydza-Śmigłego.

Najstarszym portem włocławskim była przystań towarowa przy dzisiejszej ulicy Gdańskiej, co zresztą znalazło odzwierciedlenie w nazwie tej ulicy. W 1865 roku, w związku z budową drewnianego mostu łyżwowego, przystań przeniesiono w okolice kościoła św. Jana[133]. Owa przystań teoretycznie istnieje do dziś[134], choć już jako pasażerska, a nie towarowa. O jej funkcjonowaniu świadczą głównie polery, ucha cumownicze i drabinki na Bulwarach, od dawna nie cumują tu większe jednostki.

Poniżej zapory łodzie można slipować ze zwykłych betonowych zjazdów – w dawnym porcie letnim (przy ul. Płockiej) oraz przy ulicy Solnej[135] (obok przystani miejskiej).

Komunikacja rowerowa

Na terenie Włocławka znajduje się 59 km ścieżek rowerowych[136].

Do otaczających Włocławek lasów i jezior prowadzą (wydłużone w ostatnich latach) ścieżki rowerowe, biegnące w kierunku Kowala, Kruszyna, Wieńca, Nieszawy, Bobrownik i Dobrzynia nad Wisłą. Umożliwiają one obejrzenie obiektów krajoznawczych: zabytków, pomników przyrody, zakładów pracy, a przede wszystkim – oglądanie urokliwego krajobrazu[137].

Głównymi trzonami komunikacji rowerowej we Włocławku są ulice: Toruńska,Królowej Jadwigi, Stefana Okrzei oraz aleje: Jana Pawła II i Kazimierza Wielkiego.Zapewniają one szybki dostęp do innych części miasta, jednak niekoniecznie do ścisłego centrum.

Włocławski Rower Miejski

Od dnia 07 sierpnia 2019 r. mieszkańcy mogą korzystać z Włocławskiego Roweru Miejskiego. Do dyspozycji mieszkańców jest 50 jednośladów zlokalizowanych w różnych częściach miasta (6 stacji): przy basenie Delfin, w pobliżu pętli na Ostrowskiej, na przystani przy ulicy Piwnej, w pobliżu ronda na ul Promiennej, obok przejścia podziemnego przy dworcu oraz na skrzyżowaniu Kaliska-Zbiegniewska[138].

Bezpieczeństwo

Policja i straż miejska

Od wielu lat na terenie Włocławka funkcjonuje:

  • Straż Miejska - przy ul. J. Bojańczyka 11/13, z której codziennie wyruszają całodobowe patrole piesze, rowerowe, samochodowe straży miejskiej.
  • Komenda Miejska Policji - siedziba mieści się przy ul. Okrężnej 25. Działa tutaj zespół budynków tworzący komendę miejską policji, poliklinikę, areszt śledczy, areszt deportacyjny dla województwa Kujawsko-Pomorskiego, Wojskową Komendę Uzupełnień, wydział Centralnego Biura Śledczego. Swoim działaniem obejmuje miasto i gminy Włocławek i Fabianki. Policjanci pracujący w komórkach organizacyjnych KMP realizują swoje czynności na terenie miasta i całego powiatu.

Wcześniej we Włocławku funkcjonowało kilka komisariatów policji, bądź milicji przy ul. Chopina (komenda milicji), Okrzei (posterunek dworcowy), Brzeskiej, Stodólnej, Toruńskiej (koszary ZOMO), Kapitulnej.

Zabytkowa remiza straży pożarnej, Włocławek

Straż pożarna

We Włocławku ma swoją siedzibę Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej - przy ul. Rolnej 1, której obszarem działania jest miasto Włocławek i powiat włocławski. W jej strukturze funkcjonują dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze:

  • Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 1 - ul. Rolna 1
  • Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr 2 - ul. Płocka 7a,

W planach jest budowa strażnicy przy ul. Brzezinowej (między innymi obsługa autostrady), a także na Zawiślu. Do dziś zachowała się zabytkowa XIX wieczna strażnica na starym mieście przy ul. Żabiej 8, ale obecnie pełni rolę ośrodka kultury - działa tutaj Klub „Stara Remiza” przy Centrum Kultury Browar B. Na terenie miasta działa komenda zakładowej straży pożarnej Anwil. W mieście funkcjonuje również Parafialna Ochotnicza Straż Pożarna Pod Wezwaniem Najświętszego Serca Jezusowego przy ulicy Ostrowskiej 8, której działalność skupia się na działaniach prewencyjnych i szkoleniach młodzieży w zakresie udzielania pomocy przedmedycznej. Na lotnisku aeroklubu włocławskiego w Kruszynie stacjonuje śmigłowiec wykorzystywany do akcji gaszenia pożarów lasów.

Sądownictwo

Zabytkowy budynek Sądu Rejonowego 1930-1935, Kilinskiego 20

We Włocławku swoją siedzibę mają:

  • Sąd Rejonowy  – mieści się w zespole zabytkowych budynków z XIX/XX wieku przy ul. Kilińskiego 20. Właściwość miejscowa Sądu Rejonowego we Włocławku obejmuje: miasto Kowal i Włocławek oraz gminy: Baruchowo, Boniewo, Brześć Kujawski, Choceń, Chodecz, Fabianki, Kowal, Lubanie, Lubień Kujawski, Lubraniec i Włocławek.
  • Sąd Okręgowy - swoją siedzibę ma przy ul. Wojska Polskiego 22 oraz ul. Długa 6. Swoim działaniem obejmuje powiat: Aleksandrowski, Lipnowski, Radziejowski, Rypiński, Włocławek.
  • Prokuratura Rejonowa - ul. Okrężna 2c,
  • Prokuratura Okręgowa - ul. Orla 2,
  • Samorządowe Kolegium Odwoławcze - ul. Kilińskiego 2.
Centrum Diadnostyczno-Lecznicze

Opieka zdrowotna

Szpitale

  • Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Błogosławionego księdza Jerzego Popiełuszki - szpital mieści się w zespole budynków przy ul. Wienieckiej 49 i ma status wojewódzki. Na jednym z jego budynków w 2012 roku otworzono sanitarne lądowisko. Od kilku lat trwa połączona z rozbudową i doposażeniem modernizacja szpitala. W skład  Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego wchodzą: Zakład Diagnostyki Obrazowej, Laboratoryjnej, Mikrobiologicznej, Rehabilitacji, Patomorfologii  oraz szereg oddziałów i poradni m.in.
    • Oddział Intensywnej Terapii,
    • Poradnia przy ul. Stodólnej 70
      Oddział Chirurgii Ogólnej,
    • Oddział Dermatologii,
    • Oddział Kardiologii,
    • Oddział Neurochirurgii,
    • Oddział Okulistyki,
    • Oddział Położniczo-Ginekologiczny,
    • Oddział Ortopedii Traumatologii,
    • Oddział Chorób Wewnętrznych.
  • Specjalistyczny Szpital Rehabilitacyjny BARSKA - ul. Barska 13. Niepubliczna placówka zapewnia leczenie w oddziale szpitalnym, poradniach specjalistycznych oraz zabiegi rehabilitacyjne w systemie ambulatoryjnym. Szpital wyposażony jest w nowoczesny sprzęt, pozwalający na prowadzenie szeroko pojętej rehabilitacji. Szpital udziela świadczeń w trybie komercyjnym oraz w ramach kontraktu z NFZ[139].

Centrum Diagnostyczno-Lecznicze (Filia Centrum Onkologii im. prof. F. Łukaszczyka w Bydgoszczy) - ul. Królewiecka 2. Włocławska filia Centrum Onkologii oferuje badania z zakresu diagnostyki obrazowej, prowadzi leczenie w ramach chemioterapii ambulatoryjnej, a od 7 listopada 2016 roku prowadzi konsultacje i leczenie radioterapeutyczne. Pacjenci Centrum Diagnostyczno-Leczniczego mogą korzystać z poradni specjalistycznych.

Największą publiczną placówką lecznictwa specjalistycznego jest:

  • Samodzielny Publiczny Zespół Przychodni Specjalistycznych - skupiający zakłady opieki zdrowotnej w wielu specjalnościach np.: chirurgii, alergologii, ginekologii, onkologii, diabetologii, kardiologii.

Obecnie w skład SPZPS wchodzi 69 komórek organizacyjnych m.in:

  • 45 poradni i przychodni specjalistycznych,
  • 15 pracowni diagnostycznych i laboratoriów,
  • pracownia badań czynnościowych i rehabilitacji układu oddechowego,
  • 2 pracownie usg, pracownia cytologiczna,
  • punkt biocenozy,
  • dział diagnostyki laboratoryjnej[140].

Podstawową opiekę medyczną w mieście zapewnia:

  • Miejski Zespół Opieki Zdrowotnej Sp. z o.o. - skupia on poradnie zlokalizowane na terenie całego miasta: dziecięce, ogólne, lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, lekarza rodzinnego oraz specjalistyczne takie jak: Poradnia Stomatologiczna, Ginekologiczna, Neurologiczna, Reumatologiczna. W kwietniu 2012 roku oddano do użytku, funkcjonujący w ramach Miejskiego Zespołu Opieki Zdrowotnej, Zakład Rehabilitacji Leczniczej przy ul. Żeromskiego 28[141].

Ponadto na terenie miasta działają niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej m.in.:

  • Diagmed Plus NZOZ,
  • Przychodnia Lekarska Eskulap NZOZ,
  • Annmed sp.j. NZOZ,
  • Unimed NZOZ,
  • Medyk NZOZ,
  • Medicus NZOZ.

Pogotowie ratunkowe

Pomoc doraźną i ratownictwo medyczne zabezpiecza:

Stacja Pogotowia Ratunkowego - zlokalizowana przy Lunewil 15, natomiast 3 podstacje mieszczą się przy:

  • ul. Obrońców Wisły 1920 r. 21/25,
  • ul. Kaliskiej 104a,
  • ul. Papieżka 89.

Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe

Na terenie Włocławka działa Miejskie WOPR przy ul. Chopina 10/12, a także Kujawskie WOPR przy ul. Komunalnej 4.

Oświata

Osobny artykuł: Edukacja we Włocławku.

Uczelnie

Statystyki szkół

Dane Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy z 2018 roku[143], zawierające liczbę szkół dla dorosłych, uzupełniających, niepublicznych:

  • szkoły podstawowe: 23,
  • gimnazja: 4,
  • branżowe szkoły I stopnia: 10,
  • technika i szkoły artystyczne: 8,
  • licea ogólnokształcące: 23,
  • szkoły policealne: 16.

Kultura

Włocławek jest centrum kulturalnym wschodnich Kujaw. W mieście ma siedzibę wiele instytucji kulturalnych. Do najważniejszych należą:

Obraz autorstwa Guercina ze zbiorów Muzeum Diecezjalnego
  • Galeria Sztuki Współczesnej - zajmuje się prezentacją i promocją współczesnej twórczości plastycznej i fotograficznej, upowszechnianiem sztuk wizualnych i edukacją kulturalną. Galeria realizuje różne formy działań edukacyjnych dla dzieci, młodzieży i dorosłych: lekcje na ekspozycjach, prelekcje i projekcje filmów o sztuce, warsztaty twórcze, konkursy, plenerowe akcje i zabawy plastyczne, spotkania z artystami[154],
  • Miejska Biblioteka Publiczna im. Zdzisława Arentowicza - gmach główny biblioteki znajduje się centralnej części miasta, przy ul.
    Czarny Spichrz we Włocławku
    Warszawskiej 11/13. Biblioteka posiada 9 filii dla dorosłych, 2 filie dziecięce oraz Filię Książki Mówionej.
  • Multikino Włocławek – funkcjonuje tu 6 sal kinowych, budynek znajduje się w Centrum Galerii Wzorcownia,
  • Dobrzyńsko-Kujawskie Towarzystwo Kulturalne - mające swoją siedzibę przy ul. Piwnej 4 w zabytkowym Czarnym Spichrzu. Działalność kulturalną we Włocławku i w regionie prowadzi od 1976 r. Zajmuje się popularyzacją dorobku kultury regionalnej, promocją talentów artystycznych w zakresie plastyki i literatury, edukacją regionalną i kulturalną, podejmuje inicjatywy na rzecz ochrony dóbr kultury i tradycji regionalnych. Towarzystwo w 2017 r. zostało laureatem 42. edycji ogólnopolskiej nagrody imienia Oskara Kolberga, prestiżowej nagrody przyznawanej za dokonania twórcze, naukowe i artystyczne oraz działania wspierające tradycyjną kulturę regionalną[155]. W Czarnym Spichrzu działa również Klub Środowisk Twórczych „Piwnica” (zajmuje się m.in. organizacją koncertów zespołów grających muzykę alternatywną),
  • Włocławskie Towarzystwo Naukowe - utworzone w 1979 r. jest jednym z najdłużej działających stowarzyszeń we Włocławku. Siedziba mieści się (od 1994 r.) w zabytkowej kamienicy w centrum Włocławka, przy placu Wolności 20. Towarzystwo skupia w swoich szeregach osoby aktywnie działające na rzecz rozwoju społecznego ruchu naukowego na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej[156].
  • Klub Literacki „Bartnicka 10”, działający przy Zakładzie Karnym we Włocławku

W przeszłości w mieście funkcjonowało również Wojewódzkie Muzeum Pożarnictwa, jednak w 1989 roku zostało zamknięte, zbiory przekazano innym podmiotom[157].

Osobny artykuł: Amfiteatr we Włocławku.

W mieście działa wiele zespołów artystycznych, spośród których największe sukcesy osiągnęli:

  • Zespół tańca klasycznego „Classic”
  • Chór Vladislavia,
  • Chór Rzemieślniczy Lutnia,
  • Zespół Pieśni i Tańca Kujawy,
  • Echo Kujaw,
  • Grupa Taneczna Fantazja,
  • Chór „Canto",
  • Teatr „Skene” – zespół teatralny dzieci i młodzieży.

Od 1995 r. w mieście działa aktywnie włocławska Drużyna Rycerska. W ostatnich latach, szczególnie w Parku Miejskim i na Bulwarach, organizowane są liczne imprezy plenerowe, na które ściągają mieszkańcy miasta i okolic.

Wśród najsłynniejszych imprez należy wymienić:

  • Bulwar Kultury,
  • Bulwar Sztuki,
  • Festiwal Nauki, Kultury i Przedsiębiorczości,
  • Koncert Uwielbienie,
  • Katedralne koncerty organowe,
  • Festiwal Wisły,
  • Dni Włocławka,
  • Festiwal Włoskiej Muzyki Operowej Belcanto Per Sempre,
  • Freszland Festiwal,
    Koncert grupy Willie Mae Unit na Scenie na Wiśle we Włocławku.
  • Spring Rap Festiwal,
  • Juwenalia Włocławskie.

Poza tym w Centrum Kultury Browar B cyklicznie organizowane są m.in:

  • Ogólnopolski Przegląd Zespołów Ludowych "O kujawski wianek",
  • Rejonowy Przegląd Zespołów Muzycznych "Struna",
  • Włocławskie Inspiracje Artystyczne,
  • Deser z Kulturą,
  • Ogólnopolski Konkurs Rzeźbiarski im. Stanisława Zagajewskiego,
  • Prezentacje Twórczości Artystycznej Osób Niepełnosprawnych "Mój świat-Moje życie",
  • Gwiazdoteka[158].

W Galerii Sztuki Współczesnej corocznie odbywa się:

  • Triennale Plastyki Włocławskiej.

W 2000 r. rozpoczęło działalność Regionalne Stowarzyszenie Artystów „Wło-Art”, zarejestrowane w rok później. Jej członkami są m.in. malarze, pisarze i rzeźbiarze. Kilku byłych i obecnych członków Stowarzyszenia zostało członkami Związku Polskich Artystów Plastyków (m.in. Andrzej Fronczak, Irena Podedworna) i Związku Literatów Polskich (m.in. Bożena Boczarska)[159].

Narodowy Bank Polski w dniu 18 listopada 2005 roku wprowadził do obiegu monetę „Włocławek” o nominale 2 zł, wykonaną stemplem zwykłym w stopie Nordic Gold.

Media

Włocławscy dziennikarze

We Włocławku działają liczne media, które przekazują mieszkańcom informacje z miasta i regionu:

  • Telewizja
  • Radio
  • Prasa
    • Gazeta Pomorska” (dawniej wydawana również jako „Gazeta Kujawska”)
    • „Puls Regionu”
    • „Tu i Teraz”, gazeta Włocławka i powiatu włocławskiego (miesięcznik)

Zabytki

tzw. Pałac Mühsama

Obecnie w granicach administracyjnych miasta Włocławek znajduje się 70 obiektów zabytkowych wpisanych do księgi rejestru zabytków województwa kujawsko-pomorskiego, prowadzonego przez Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Toruniu[160]. Poza tym zgodnie z Gminną Ewidencją Zabytków we Włocławku istnieje 820 zabytków, z czego 790 obiektów zabytkowych i 30 zespołów zabytkowych[161]. Włocławek znajduje się na Szlaku Piastowskim, na trasie wschód-zachód z dwoma obiektami: bazyliką katedralną oraz  Muzeum Historii Włocławka[162].

  • Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – kościół gotycki, którego początki sięgają 1340 r. (data poświęcenia kamienia węgielnego), konsekrowany w 1411 r., później rozbudowywany, a na przełomie wieków XIX i XX, na skutek rozpoczęcia prac nad regotycyzacją w 1875 r., gruntownie przebudowany (np. w 1881 r. do trzykondygnacyjnych wież dobudowano dwie następne kondygnacje)[163]. Znajdują się tu najstarsze witraże w kościele katolickim w Polsce (z 1360 roku), nagrobek bpa Piotra z Bnina, wykonany przez Wita Stwosza, a także liczne cenne rzeźby i malowidła, do powstania których przyczynili się tacy artyści jak np. Jan Florentczyk czy Juan Correa de Vivar. Na zewnątrz znajduje się zegar słoneczny, być może wykonany przez Mikołaja Kopernika i (lub) jego domniemanego nauczyciela Mikołaja Wodkę. Katedra włocławska jest jednym z najwyższych kościołów w Polsce, jej wysokość sięga 85 metrów[164][165].
  • Plac Kopernika – tu znajdują się najważniejsze zabytki Włocławka: bazylika katedralna WNMP, kościół św. Witalisa, Dzwonnica z 1854 r., budynki Wyższego Seminarium Duchownego, a także Muzeum Diecezjalne czy pomnik astronoma Mikołaja Kopernika, który mógł uczyć się w szkole katedralnej we Włocławku[166]
  • gotycki kościół św. Witalisa z ok. 1330 r., który jest najstarszym zachowanym obiektem ceglanym w mieście.
  • późnogotycki kościół św. Jana Chrzciciela z I połowy XVI w., dawna fara miejska; na uwagę zasługują m.in.: kaplica zaprojektowana w 1565 r., która mogła zostać wykonana przez płockiego budowniczego Jana Baptystę Wenecjanina oraz cegły z datami w elewacji, pokazujące stan Wisły w czasie podtopień miasta.
  • Wyższe Seminarium Duchowne, powstałe w 1569 r, jedno z najstarszych w Polsce. Obecny zespół budynków pochodzi z lat 1843, 1882-1900 (przebudowa) i lat 80. XX wieku, charakteryzuje go styl historyzujący, z przewagą neogotyku. Biblioteka Seminaryjna pochodzi z 1843 r.
  • Kościół i klasztor oo. franciszkanów reformatów pw. Wszystkich Świętych – zespół klasztorny, znajdujący się przy placu Wolności, powstał w latach 1639–1644; na uwagę zasługują m.in. unikalne w Polsce drzwi pomiędzy prezbiterium kościoła a krużgankiem klasztoru, techniką intarsji posłużono się tu tak, aby zdobienie ukazywało trójwymiarowy obraz.
  • Pałac Biskupi, zbudowany na miejscu średniowiecznego zamku, przebudowany w latach 1720–1738, 1861 i 1925 w stylu
    Pałac Biskupi, Włocławek
    klasycystycznym. W czasie wojen napoleońskich szpital wojskowy, następnie szkoła. Od 1858 ponownie należy do biskupów.
  • budynek dawnej kanonii przy ul. Gdańskiej 8 - powstał w 1649 r. z fundacji kanonika Stanisława Orłowskiego[167]. Jest to jeden z najstarszych obiektów świeckich zachowanych w mieście, mieści się tu Muzeum Biskupa Michała Kozala oraz Izba Pamięci Prymasa Stefana Wyszyńskiego.
  • prałatówka przy pl. Kopernika 7, wybudowana w 1801 r. o skromnych cechach klasycyzmu, wchodzi w skład kanonii otaczających bazylikę katedralną[167].
  • zespół budynków klasycystycznych z XVIII i XIX wieku zamkniętych w obrębie ulic 3 Maja, Przedmiejskiej, Brzeskiej i Plac Wolności, wpisany do rejestru zabytków jako Hotel Polski[168].
  • Czarny Spichrz, wzniesiony na przełomie XVIII i XIX w., usytuowany przy rogu ul. Wyszyńskiego i ul. Piwnej.
  • Wzorcownia, centrum handlowo-usługowe, nawiązujące architekturą do XIX-wiecznych fabryk, w miejscu których powstało; prowadzili tu działalność różni przemysłowcy, wśród nich m.in. Teichfeld i Asterblum, przez wiele lat właściciele Włocławskich Fabryk Fajansu[169].
  • tzw. Pałac Mühsama przy ul. Kościuszki - eklektyczny budynek z cegły licówki z bogatym tynkowym detalem architektonicznym nawiązujący do tradycji renesansu francuskiego, wybudowany został ok 1894 r.
  • Szkoła Handlowa przy ul. Mickiewicza, obecnie Liceum Ziemi Kujawskiej.
  • Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej przy ul. Słowackiego.
  • pałacyk, tzw. Willa Grodzkiego z 1920 r. - zlokalizowany przy ul. Smolnej 7.
  • spichrz z 1848 r. - obecnie Muzeum Etnograficzne, powstał wg projektu Franciszka Turnelle’a – ówczesnego architekta miejskiego Włocławka.
  • spichrz z 1939 r. - przy ul. Zamczej 10/12 - znajdują się tutaj Zbiory Sztuki.
  • tzw. Pałac Cohna z lat 1881-1884 - mieści się przy Kościuszki 12, wybudowany dla Ludwika Cohna, właściciela fabryki fajansu. Autorem projektu budynku był znany architekt Bronisław Brodzic-Żochowski[170]
  • kamieniczki, Stary Rynek 14 i 15 - budynki należą do zaledwie kilku obiektów zachowanych z XVIII, obecnie mieści się tu Muzeum Historii Włocławka.
  • Bulwary im. Marszałka Józefa Piłsudskiego - od Pałacu Biskupiego wzdłuż rzeki w kierunku wschodnim ciągną się nadwiślańskie bulwary. Na ich zakończeniu znajduje się doskonały punkt z widokiem na zaporę i krzyż upamiętniający męczeńską śmierć ks. Jerzego Popiełuszki[167].
  • dawna kaplica cmentarna, przebudowana na Cerkiew św. Mikołaja.
  • tzw. Pałac Cohna, ul. Kościuszki 12
    kościół św. Stanisława, częściowo wybudowany w dwudziestoleciu międzywojennym, oddany do użytku długo po wojnie, konsekrowany w 1958 r.[171] Położony między ulicami Wiejską i Żeromskiego.
  • kamienica na rogu bulwaru Piłsudskiego i Bednarskiej - z 1910 r.
  • dawny Browar Bojańczyka, wzniesiony w latach 1832–1880; przebudowany na główną siedzibę Centrum Kultury Browar B.
  • zespół budynków Sądu Rejonowego i Sądu Okręgowego przy ul. Kilińskiego i Wojska Polskiego; zabudowania wzniesiono na przełomie XIX i XX wieku, pierwotnie mieściła się tu m.in. Fabryka Wód Gazowych i Spirytusu, należąca do Ludwika Bauera[potrzebny przypis]
  • Kościół ewangelicko-augsburski przy ul. Brzeskiej; na uwagę zasługuje obraz autorstwa Kazimierza Mireckiego, będący kopią dzieła Paula Delaroche’a, przedstawiającego Chrystusa w Ogrójcu.
  • Zabytkowy budynek przy ul. Żabiej
    zespół budynków przy ul. Wyszyńskiego 14, należący do firmy Delecta SA; dawna siedziba XIX-wiecznej fabryki kaw zbożowych i cykorii Ferdynanda Bohma, w XX wieku mocno rozbudowanej
  • budynek Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy u zbiegu ulic Wyszyńskiego i Szpitalnej; wybudowany na wzór dawnego XIX-wiecznego szpitala św. Antoniego[172], zburzonego w 2012 roku, wiele lat po zamknięciu i wyłączeniu z użytkowania.
  • willa tzw. Pałacyk Dyrektora Celulozy z 1897 r.- ul. Łęgska 5,
  • budynek z 1911 r. dawnego Banku Gospodarstwa Krajowego - ul. Żabia 2, wzniesiony według projektu S. Pankiewicza. podarstwaKrajowego
  • dawna siedziba straży ogniowej przy ul. Żabiej 8; obecnie Klub „Stara Remiza”, funkcjonujący w ramach Centrum Kultury Browar B
  • Dzwonnica pl. Kopernika we Włocławku
    Pałacyk Jurgaszki - najwcześniejsze informacje o budynku przy ulicy Łęgskiej 24 pochodzą z 1822 roku i wzmiankują o pierwszym właścicielu Janie Gładyszewskim, kapitanie Wojska Polskiego.
  • liczne kamienice w Śródmieściu m.in. przy Placu Wolności 1, obecnie siedziba Naczelnej Organizacji Technicznej
  • dawny solny młyn parowy, należący niegdyś do Lejba Sterna; wzniesiony w 1902 roku przy obecnej ul. Okrzei, na początku XXI stulecia przebudowany na hotel
  • dawne zespoły fabryczne i ich pozostałości (między innymi przy ul. Związków Zawodowych, Łęgskiej, w lasach w Michelinie – pozostałości niemieckiej fabryki z czasów II wojny światowej[173]).

Wiele zabytków nie doczekało obecnych czasów, wśród nich można między innymi wymienić: zamek biskupi, katedrę romańską, ratusz na Starym Rynku, kościół św. Stanisława, położony nieopodal zamku książęcego, klasztor cystersów i kościół św. Gotarda na Zawiślu, kościół św. Jerzego przy ul. Jurskiej, kościół św. Wojciecha przy ul. Brzeskiej, synagogi przy ul. Żabiej 14 i Królewieckiej 17, cerkiew św. Mikołaja na placu Wolności, pałacyk przy ulicy Chopina, dworzec kolejowy, zabytkowe fabryki, średniowieczne stare miasto, koszary wojskowe przy ul. Żytniej.

Wspólnoty wyznaniowe

Na terenie Włocławka działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Judaizm

Katolicyzm

Prawosławie

Protestantyzm

Świadkowie Jehowy

  • trzy zbory: Włocławek–Południe, Włocławek–Wschód (w tym grupa języka migowego), Włocławek–Zazamcze (Sala Królestwa ul. Zdrojowa 13)[177]

Cmentarze

We Włocławku znajdują się trzy czynne cmentarze:

  • Cmentarz Komunalny przy al. Chopina – obecnie najstarszy funkcjonujący cmentarz we Włocławku, utworzony w 1882 r. i zajmujący 18,3 ha. Na cmentarzu znajdują się między innymi nagrobki zasłużonych włocławian, żołnierzy polskich, radzieckich i niemieckich, cerkiew prawosławna; częścią cmentarza komunalnego jest również wydzielony nowy cmentarz żydowski.
  • Cmentarz w Michelinie (przy parafii Ducha Świętego).
  • Cmentarz w Rózinowie (pomiędzy ulicą Krzywa Góra a Toruńską) – cmentarz funkcjonujący przy parafii pw. Chrystusa Króla. Pochowani są na nim m.in. żołnierze polegli w I wojnie światowej[178].

Włocławianie spoczywają także w bazylice katedralnej, gdzie są pochowani między innymi biskupi włocławscy. Pod Pomnikiem Poległych Obrońców Wisły na Wzgórzu Szpetalskim spoczywają włocławianie, którzy polegli broniąc miasta przed bolszewikami w sierpniu 1920 roku. Kolejny cmentarz komunalny został zbudowany w 1990 roku poza obszarem administracyjnym miasta w Pińczacie i nadal jest rozbudowywany[179]. Cmentarz znajduje się 4 km od Włocławka i docelowo ma zajmować obszar 28 ha[180]. Tuż przy granicach administracyjnych miastach znajduje się cmentarz z czasów I wojny światowej, gdzie pochowano niemieckich i rosyjskich żołnierzy poległych w Bitwie pod Włocławkiem.

Dawne cmentarze:

  • Cmentarz podmiejski – pierwszy włocławski cmentarz komunalny, znajdował się w części południowej dzisiejszego Zielonego Rynku (1813-1897, w 1927 r. splantowany[181]; według innych źródeł 1823-1893, splantowany w latach 1929–1930[182]).
  • Cmentarz przy klasztorze oo. Franciszkanów-Reformatów[181]. (prawdopodobnie funkcjonował do 1850 r., w pobliżu nieistniejącego już drewnianego kościoła pw. św. Wojciecha, znajdującego się niegdyś w miejscu obecnego kościoła Ewangelicko-Augsburskiego przy ulicy Brzeskiej[183]).
  • Cmentarz przy kościele św. Jana Chrzciciela[181].
  • Cmentarz przy nieistniejącym już kościele św. Stanisława (w pobliżu katedry)[181].
  • Cmentarz przy kościele św. Witalisa[181].
  • Cmentarz wojenny przy ul. Wienieckiej – pochowano na nim rosyjskich i niemieckich żołnierzy po walkach z listopada 1914 r.[184] Na środku cmentarza wzniesiono obelisk, na którym widniał Krzyż Żelazny. Obelisk podpisany był datą 12 listopada i poświęcony był poległym jedynie po niemieckiej stronie[185]. w okresie PRL na terenie cmentarza wybudowano blok Wieniecka 44 oraz duży sklep spożywczy[186] (obecnie Biedronka).
  • Stary cmentarz żydowski.

Sport

Anwil Włocławek - Trefl Sopot

Włocławscy sportowcy mają wiele osiągnięć (m.in. mistrzostwo Polski w boksie, wioślarstwie, koszykówce, lekkiej atletyce, judo, karate). Największą popularnością cieszą się w mieście koszykówka i piłka nożna, funkcjonuje tu amatorska liga koszykówki i amatorska liga futsalu[187]. Do najaktywniejszych włocławskich stowarzyszeń sportowych należą:

Stadion OSiR
Hala Sportowo-Widowiskowa

Obiekty sportowe

  • trzy stadiony piłkarskie (OSiR, Włocłavia, Przylesie). Stadion OSIR jest wyposażony w bieżnię lekkoatletyczną i sztuczne oświetlenie
  • dwa boiska treningowe (dla piłki nożnej) ze sztucznym oświetleniem i murawą
  • dwie hale sportowo-widowiskowe. Hala Mistrzów jest w stanie pomieścić 4200 osób.
  • korty tenisowe (między innymi przy Hali Mistrzów)
  • zadaszone korty tenisowe (ul. Żytnia)
  • Międzyosiedlowy Basen Miejski, ul. Wysoka
    dwie średniej wielkości pływalnie miejskie („Delfin” i „Słodowo”), niewielki basen szkolny przy Zespole Szkół Elektrycznych oraz kilka małych basenów komercyjnych[188]
  • lotnisko Aeroklubu Włocławskiego w Kruszynie
  • sezonowe sztuczne lodowisko na powietrzu
  • dwa rekreacyjne porty rzeczne (Marina Zarzeczewo i przystań miejska nad Jeziorem Włocławskim)
  • dwie kręgielnie (w budynkach miejskich pływalni)
  • skatepark (stadion Przylesie)
  • zespół boisk do kosza (ul. Wieniecka)
  • klub jeździecki „Michelin”
  • pole golfowe (Wieniec-Zalesie – 6 km od Włocławka)

Imprezy sportowe

Do ważniejszych imprez sportowych odbywających się na terenie Włocławka należą:

  • Międzynarodowe Włocławskie Zawody Balonowe,
  • Energa Basket Liga,
  • Kasztelan Basketball Cup,
  • MEZ Polska Tournament,
  • Masters Grand Prix Włocławek w tenisie ziemnym,
  • Vladislavia Cross,
  • Anwil Włocławek Półmaraton,
  • Cisowianka Zarzeczewo Mazovia MTB Marathon,
  • Regaty Salamander CUP,
  • Długodystansowe Mistrzostwa Polski Jachtów Kabinowych Regaty Anwil Cup,
  • Błękitna Wstęga Zalewu Włocławskiego,
  • Integracyjne Regaty Żeglarskie „Antałek”,
  • Latawcowe mistrzostwa Polski FLS i FLP,
  • Otwarte Mistrzostwa Włocławka w badmintonie,
  • Turniej Tenisowy o Puchar Prezydenta Włocławka,
  • Mistrzostwa Europy FAI Modeli Szybowców,
  • Włocławski Rajd Samochodowy,
  • Międzynarodowy Turniej Bokserski o Puchar Prezydenta Miasta Włocławek,
  • Masters Challenge Open.

Honorowi obywatele

Urodzeni we Włocławku

Związani z Włocławkiem

  • Katy Carr – piosenkarka polsko-brytyjska, w dzieciństwie mieszkała we Włocławku[192]
  • Bazyli Degórski – paulin, prof. dr hab. teologii i nauk patrystycznych, paleograf, kodykolog
  • Charles de Gaulle – francuski wojskowy i polityk, prezydent Francji, w 1920 r. zostaje zakwaterowany we Włocławku w ramach Francuskiej Misji Wojskowej[193]
  • Maryla Rodowicz – piosenkarka, we Włocławku spędziła dzieciństwo i lata szkolne
  • Alfred Szklarski – pisarz, twórca serii o Tomku Wilmowskim, przed wyjazdem na studia kształcił się we Włocławku
  • Tadeusz Kościuszko – działacz polityczny, mieszkał krótko (w 1790 r.) we Włocławku, jego pobyt upamiętnia tablica na Kościele św. Jana Chrzciciela
  • Irena Matuszkiewicz – pisarka, autorka kilkudziesięciu powieści
  • Aleksander Laszenko – malarz orientalista ukraińskiego pochodzenia, prawdopodobnie uczestnik wyprawy H. Cartera, która odkryła grobowiec Tutenchamona
  • Maria Kuncewiczowa – pisarka, mieszkała i uczyła się we Włocławku

Współpraca międzynarodowa

Uwagi

  1. używanie niemieckiej nazwy miasta zanikło niemal całkowicie już przed kilkuset laty, ponownie zaczęto jej używać dopiero na skutek hitlerowskiej polityki germanizacyjnej

Przypisy

  1. GUS: Dane roczne – Podział terytorialny – Powierzchnia geodezyjna kraju (dane GUGiK) – Powierzchnia – Włocławek. Bank Danych Lokalnych GUS, 2016-06-23. [dostęp 2016-06-29].
  2. Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2018-05-03].
  3. Monografia Wielkiego Pomorza i Gdyni, pod red. Józefa Lachowskiego, Toruń-Lwów, 1939 r., s. 7, s. 154, s. 176.
  4. Monografia Włocławka, ks. dr Michał Morawski, 1933 r., s. 94, s. 364, s. 368.
  5. Przewodnik Ilustrowany po Włocławku, pod red. Stanisława Jankowskiego, 1922 r., s. 43.
  6. Lokalna Strategia Rozwoju Miasta Włocławek, 2016 r., s. 5.
  7. Karol de Perthées, Mapa województwa brzesko-kujawskiego i inowrocławskiego, 1785 r.
  8. a b „Kronika polska, Gall Anonim”, seria „Kroniki polskie”, Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, s. 25, ​ISBN 978-3-939991-64-9​.
  9. „Monumenta Germaniae Historica”, „Chronicae Polonorum”, tom IX, Hannoverae 1851 s. 431.
  10. Włocławek w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XIII: Warmbrun – Worowo. Warszawa 1893.
  11. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 488.
  12. Włocławek w Słowniku Królestwa Polskiego, s. 697.
  13. a b Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Nazewnictwo geograficzne Polski, tom I: Hydronimy, część II: Wody stojące, Warszawa, s. 45, 300, 383 [1].
  14. a b c d Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Nazewnictwo geograficzne Polski, tom I: Hydronimy, część I: Wody płynące, źródła, wodospady, Warszawa, s. 31, 143, 243, 331, 332 [2].
  15. Stan Środowiska Miasta Włocławek, Załącznik nr 1, Włocławek wrzesień 2003, s. 48–52 [3].
  16. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 245.
  17. Odwiedź odnowiony „Ogród na Pompce”. Sprawdź, jak się zmienił! (pol.). DDWloclawek.pl, 2018-09-25. [dostęp 2019-09-08].
  18. Grażyna Sobczak: Park na Słodowie! To doskonałe miejsce do wypoczynku i rekreacji (pol.). DDWloclawek.pl, 2019-06-12. [dostęp 2019-09-06].
  19. uchwała nr XXXII/44/2013 Rady Miasta Włocławek z dnia 29 kwietnia 2013 r. w sprawie ustanowienia użytku ekologicznego na terenie miasta Włocławek (DZ. URZ. WOJ. KUJ-POM. 2013.1885).
  20. Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej miasta Włocławek, 2013 r. str.92-93 (pol.).
  21. Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej miasta Włocławek, 2013 r. str. 93.
  22. Włocławska dolina wisły - Obszary Natura 2000 - Nadleśnictwo Włocławek - Lasy Państwowe, www.wloclawek.torun.lasy.gov.pl.
  23. Oficjalna strona Gostyńsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego [4].
  24. Adam Ginsbert, Włocławek: studium monograficzne, Warszawa 1968, s. 15.
  25. Teresa Borawska: Maps of Polish and Prussian lands – Copernicus as a cartographer (ang.). Copernican Academic Portal – Nicolaus Copernicus Thorunensis. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-27)].
  26. Adam Ginsbert: Włocławek. Studium monograficzne. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1968, s. 15–16. (pol.)
  27. Andrzej Michałowski: Początki osadnictwa. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 1: Od początków do 1918 roku. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 1999, s. 13–35. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  28. a b Gall Anonim, Kronika Polska, Księga I.
  29. a b c d e f g h i j k Roman Czaja, Anna Marynowska, Tomasz Wąsik, Radosław Golba, Zenon Kozieł, Agnieszka Pilarska: Włocławek. T. II: Kujawy. Cz. 4: Włocławek. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2016, s. 9–36, seria: Atlas historyczny miast polskich. ISBN 978-83-231-3551-7. [dostęp 2018-12-17]. (pol.)
  30. Michał Morawski: Monografja Włocławka: (Włocławia). Włocławek: 1933, s. 13 [31]. [dostęp 2013-03-07]. (pol.)
  31. Janusz Bieniak: Powstanie miasta samorządowego – najstarsze lokacje miejskie. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 1: Od początków do 1918 roku. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 1999, s. 87–117. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  32. Marian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2014, s. 29, ​ISBN 978-83-7889-296-0​.
  33. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  34. Janusz Małłek. Gdzie Kopernik chodził do „szkoły średniej”?. „Głos Uczelni: pismo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika”. XIX (4), kwiecień 2010. Winicjusz Schulz – redaktor naczelny. Toruń: UMK. ISSN 1230-9710 (pol.). [dostęp 2013-06-13]. 
  35. Janusz Małłek. Czy nieznane dotąd fakty z życiorysu Kopernika znajdą potwierdzenie?. „Głos Uczelni: pismo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika”. XIX (9), wrzesień 2010. Winicjusz Schulz – redaktor naczelny. Toruń: UMK. ISSN 1230-9710 (pol.). [dostęp 2013-06-13]. 
  36. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu Nr 22, Historia Sztuki, Zbigniew Radacki – Spichlerze gotyckie nad dolną Wisłą, Poznań 1959.
  37. Michał Morawski, Monografja Włocławka: (Włocławia), Włocławek 1933, s. 57–58 [81-82] [5].
  38. Tadeusz Kieloch, Udział Włocławka w walkach o niepodległość w latach 1794–1918, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. Jacka Staszewskiego, t. I, Włocławek 1999, s. 624–688.
  39. Witold Stankowski, Życie gospodarcze Włocławka w XIX wieku, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. Jacka Staszewskiego, t. I, Włocławek 1999, s. 442–469.
  40. Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej, red. S. Kalembka, Włocławskie Towarzystwo Naukowe 1989, s. 154.
  41. Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej, red. S. Kalembka, Włocławskie Towarzystwo Naukowe 1989, s. 155.
  42. Wspomnienie Zbiegniewskiej o Bechim 1863, Warszawa 1938, s. 43.
  43. Igor Kraiński: 14 pułk piechoty. Warszawa: Redakcja Historyczno-wojskowa „Ergos”, 1992. ​ISBN 83-85253-13-0​.
  44. Józef Dębiński, Duchowieństwo rzymskokatolickie diecezji włocławskiej w latach 1918–1939, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010, ISBN 978-83-231-2400-9, OCLC 751564218.
  45. Andrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 266–267.
  46. a b c d e f g h Jan Sziling: Z dziejów Włocławka w latach okupacji niemieckiej (1939–1945). W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 367–429. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  47. a b Barbara Berent: Zagłada Żydów. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 430–446. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  48. Aneta Baranowska: Żydzi włocławscy i ich zagłada 1939–1945. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Grado, 2008, s. 77, 111. ISBN 978-83-61201-06-9. (pol.)
  49. Praca zbiorowa „Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945. Atlas ziem Polski”, Demart 2008, s. 162, ​ISBN 978-83-7427-391-6​.
  50. Janusz Gumkowski: Proces Artura Greisera – Namiestnika Rzeszy w Poznaniu – Wysiedlanie i przesiedlanie. W: Janusz Gumkowski, Tadeusz Kułakowski: Zbrodniarze hitlerowscy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym. Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze, 1961, s. 45. (pol.)
  51. Andrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 268.
  52. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 784.
  53. Tomasz Ciechoński: Włocławskie pożegnanie z Armią Czerwoną (pol.). internetowe wydanie „Gazety Wyborczej”, 2016-01-19. [dostęp 2018-11-07].
  54. Ryszard Kozłowski: Życie społeczne i polityczne w latach 1939–1945. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 458–461. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  55. M.in. dekret Rady Państwa, wydany 25 czerwca 1954 r. (
  56. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  57. Andrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 268–269.
  58. Tę tematykę opisuje książka Ryszarda Kozłowskiego Czerwony Włocławek. Mity a rzeczywistość, Włocławek 2000.
  59. Andrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga „Dla Ciebie Ojczyzno” Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 269.
  60. B. Berent, Żydzi we Włocławku w drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. J. Staszewskiego, t. II, Włocławek 2001, s. 289; M. Golon, Żydzi we Włocławku po drugiej wojnie światowej, [w:] Byli wśród nas. Żydzi we Włocławku oraz na Kujawach wschodnich i w ziemi dobrzyńskiej, pod red. M. Krajewskiego, Włocławek 2001, s. 177, 192, 197, 199.
  61. Małgorzata Goździalska, Włocławek nie graniczy z Łódzkim, Gazeta Kujawska, 19 sierpnia 2006 [6].
  62. [7] Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2007–2013.
  63. a b Małgorzata Goździalska, Orlen oddał do użytku we Włocławku wytwórnię kwasu, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej”, 2 czerwca 2011, [8].
  64. Urząd Miasta Włocławek: Ulica Tadeusza Reichsteina – rozstrzygnięcie konkursu na nazwę ulicy (pol.). 2009-01-09. [dostęp 2017-01-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-21)].
  65. a b c d e f g h i Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Włocławek do 2015 roku – załącznik do Uchwały Nr XXXV/337/09 Rady Miasta Włocławek z dnia 18 listopada 2009 roku [9].
  66. Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej miasta Włocławek, 2013 r., str. 5.
  67. Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej miasta Włocławek, 2013 r., s. 5.
  68. a b Lokalna Strategia Rozwoju, 2016 r., s. 6.
  69. Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej miasta Włocławek, 2013 r., s. 6.
  70. Raport o sytuacji społeczno-gospodarczej miasta Włocławek, 2013 r., str. 6.
  71. a b Doradztwo Gospodarcze DGA SA: Strategia rozwoju miasta Włocławek do 2015 roku – projekt po konsultacjach społecznych styczeń-luty 2008 (pol.). styczeń 2009. [dostęp 2013-11-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-30)].
  72. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-13].
  73. Geografia wyborcza – Wybory samorządowe – Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-13].
  74. Wybory Samorządowe 2010 – Geografia wyborcza – Województwo kujawsko-pomorskie – m. Włocławek. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-13].
  75. Państwowa Komisja Wyborcza | Włocławek. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-13].
  76. Błogosławiony Michał Kozal (25.09.1893-26.01.1943) (pol.). oficjalna strona internetowa Urzędu Miasta Włocławek. [dostęp 2017-01-25].
  77. Urząd Miasta Włocławek: Symbole miejskie (pol.). oficjalna strona internetowa Urzędu Miasta Włocławek. [dostęp 2017-01-25].
  78. a b c Urząd Miasta Włocławek: Uchwała numer 65/XII/2003 Rady Miasta Włocławka z dnia 6 października 2003 roku w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Włocławek. (pol.). Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Włocławek, 2003-10-06. [dostęp 2017-01-25].
  79. Urząd Miasta Włocławek: Symbole miejskie (pol.). oficjalna strona internetowa Urzędu Miasta Włocławek. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-20)].
  80. Urząd Miasta Włocławek: Konkurs literacki na legendę o Włocławku rozstrzygnięty! (pol.). W: Kalendarz imprez [on-line]. oficjalna strona internetowa Urzędu Miasta Włocławek, 2009. [dostęp 2014-02-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-22)].
  81. Na podstawie Banku Danych Regionalnych.
  82. Ludność – faktyczne miejsce zamieszkania – źródło: strona internetowa Banku Danych Regionalnych GUS [10].
  83. http://www.polskawliczbach.pl/Wloclawek, w oparciu o dane GUS.
  84. GUS: Dane według dziedzin – Podmioty gospodarcze i przekształcenia własnościowe strukturalne – Podmioty gospodarki narodowej wpisane do rejestru REGON – Podmioty według klas wielkości (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2018-01-09. [dostęp 2018-01-13].
  85. GUS: Dane według dziedzin – Wynagrodzenia i świadczenia społeczne – Wynagrodzenia – Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2017-07-19. [dostęp 2018-01-13].
  86. GUS: Dane według dziedzin – Rynek pracy – Bezrobocie rejestrowane – Stopa bezrobocia rejestrowanego (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2015-04-28. [dostęp 2018-01-13].
  87. stopa bezrobocia w województwie kujawsko-pomorskim w 2017 roku, 23 października 2017.
  88. Sporządzona przez redakcję „Rzeczpospolitej” lista największych polskich przedsiębiorstw, uszeregowana według przychodów, [w:] „Lista 2000 – polskie przedsiębiorstwa” (wydawana łącznie z „Rzeczpospolitą”), numer z 28 października 2014 r., s. 46–70.
  89. Delecta SA: Historia » Delecta S.A. (pol.). strona internetowa przedsiębiorstwa Delecta SA, 2014. [dostęp 2015-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-28)].
  90. Delecta SA: Historia » Delecta S.A. (pol.). strona internetowa przedsiębiorstwa Delecta SA, 2015. [dostęp 2015-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-28)].
  91. Włocławski Obszar Funkcjonalny, www.wof.wloclawek.eu [dostęp 2019-09-24].
  92. Urząd Miasta Włocławek: Uchwała numer VII/19/11 Rady Miasta Włocławek (pol.). Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Włocławek, 2011-04-22. [dostęp 2017-01-25].
  93. Onet.pl/PAP: PKN Orlen rozpoczyna budowę elektrociepłowni we Włocławku za 1,4 mld zł (pol.). portal Onet.pl, 2013-04-18. [dostęp 2013-04-21].; Aneta Wieczerzak-Krusińska, PKN Orlen wyda 1,4 mld zł na Włocławek, [w:] „Rzeczpospolita”, nr 284 z 5 grudnia 2012 r., s. B4.
  94. EuRoPol GAZ SA: Tłocznia gazu we Włocławku (pol.). oficjalna strona internetowa przedsiębiorstwa, 2010. [dostęp 2013-11-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-29)].
  95. Leszek Dąbrowski: Trasy rurociągów w Polsce (pol.). W: Rurociągi dalekiego zasięgu [on-line]. prywatna strona internetowa na serwerze Wydziału Mechanicznego Politechniki Gdańskiej, 2003, Zajęcia 1 [dostęp 2013-11-17].
  96. Katarzyna Prętkowska: Premier przyjechał mówić o inwestycjach gazowych (pol.). portal informacyjny Telewizji Polskiej SA, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-31].
  97. Operator Gazociągów Przesyłowych Gaz-System SA: Gazociąg Włocławek-Gdynia (pol.). oficjalna strona internetowa przedsiębiorstwa, 2012. [dostęp 2013-11-17].
  98. PERN „Przyjaźń” SA: Transport paliw (pol.). oficjalna strona internetowa przedsiębiorstwa, 2013. [dostęp 2013-11-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-30)].
  99. Focus Park Włocławek zmienił właściciela, SCF News Retailnet, 26 czerwca 2017 [dostęp 2019-09-24] (pol.).
  100. Bank Danych Lokalnych GUS – okres sprawozdawczy: dane roczne, kategoria: turystyka, grupa: turystyczne obiekty noclegowe, podgrupa: turystyczne obiekty noclegowe (NTS-5), jednostka terytorialna: Włocławek, zakres przedmiotowy: obiekty hotelowe; adres źródła: [11].
  101. GUS, Województwo Kujawsko-Pomorskie 2018 - podregiony, powiaty, gminy, bydgoszcz.stat.gov.pl, s. 240.
  102. a b c Gabinet Marszałka, Wydział Turystyki, Biuro ds. Usług Turystycznych, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu: Ewidencja skategoryzowanych obiektów hotelarskich wg stanu na 18 lutego 2014 r. (pol.). strona internetowa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu, 2014-02-19. s. 1–30. [dostęp 2014-08-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-17)].
  103. Hotel Rozbicki. Obiekt (pol.). HoteleWloclawek.pl. [dostęp 2019-08-28].
  104. Samotna Mama, www.fundacjasamotnamama.org [dostęp 2019-09-24].
  105. Baza noclegowa - Urząd Miasta Włocławek, www.wloclawek.pl [dostęp 2019-09-24].
  106. Hotel, www.hotel-aleksander.pl [dostęp 2019-09-24].
  107. Historia obiektu, www.hotel-aleksander.pl.
  108. Barbara Szmejter – „Gazeta Pomorska” – za portalem „Q4” (28 X 2005), Feta z Jadwigą [12].
  109. Barbara Szmejter – internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” (21 VIII 2008), Włocławek. Będzie nowy plan zagospodarowania przestrzennego [13].
  110. Ewelina Piotrowska, O Jadwidze zapomnijmy, [w:] „Nowości”, nr 210 z 8 września 2009 r., wyd. włocławskie, s. 7.
  111. Joanna Lewandowska, Kapitulna nie wszystkich cieszy, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 213 z 12 września 2012 r., wyd. włocławskie, s. 13A; Plan modernizacji dróg opublikowany wraz z artykułem: Małgorzata Goździalska, Protest. Na ul. Kapitulnej we Włocławku wrzało, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” (2009-06-03) [14]; Małgorzata Goździalska, Kiedy skończą się utrudnienia na Kapitulnej we Włocławku?, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 14 kwietnia 2010 r., [15]; Małgorzata Goździalska, Co się dzieje na przebudowywanej ulicy Kapitulnej we Włocławku?, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 14 maja 2010 r., [16]; Małgorzata Goździalska, We Włocławku rusza ostatni etap remontu Kapitulnej, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 4 listopada 2011 r., [17]; Małgorzata Goździalska. Finisz na Kapitulnej. W końcu!. „Gazeta Pomorska”. Nr 173, s. 17A, 2013-07-26 (pol.). 
  112. Barbara Szmejter, „Schetynówka” na początek, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 51 z 2 marca 2009 r., wyd. włocławskie, s. 13.
  113. Lokalny Program Rozwoju Miasta Włocławka na lata 2007–2013 – uchwała z 2006 r. [18]; Maciej Gogołkiewicz, Oczekiwanie pod szlabanem, internetowe wydanie „Nowości” (2009-05-25) [19].
  114. Joanna Lewandowska, Awaria. No i wszyscy stoimy, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 174 z 27 lipca 2012 r., wyd. włocławskie, s. 13A.
  115. a b c Małgorzata Goździalska, Warto przetrwać utrudnienia, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 166 z 18 lipca 2012 r., wyd. włocławskie, s. 12A.
  116. Ewelina Piotrowska, Cierpienie w dobrej sprawie, internetowe wydanie „Nowości” (2009-09-21) [20]; Europejski koncern wyremontuje „jedynkę”, internetowe wydanie „Nowości” (2009-09-09) [21]; Małgorzata Goździalska, Rozpoczął się remont krajowej „jedynki” we Włocławku. Wreszcie!, internetowe wydanie „Gazety Pomorskiej” z 1 marca 2010 r., [22].
  117. redakcja portalu wloclawek.info.pl: Znamy wykonawcę przebudowy IV etapu DK1 (pol.). portal wloclawek.info.pl, 2013-08-28. [dostęp 2014-06-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-23)].
  118. Grażyna Sobczak, Iluminacja taniej niż planowano, internetowe wydanie „Nowości” (2009-07-09) [23].
  119. Włocławek. Wielka tama na Wiśle - Otwarty Przewodnik Krajoznawczy [dostęp 2019-09-29] (pol.).
  120. GUS: Transport i łączność – Pojazdy – Pojazdy ogółem – Pojazdy samochodowe i ciągniki (pol.). Bank Danych Lokalnych GUS, 2014-09-09. [dostęp 2015-01-13].
  121. O nas | MPK Włocławek.
  122. Historia, www.kpts.com.pl [dostęp 2019-09-29].
  123. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 28 stycznia 2009].
  124. Strategia rozwoju miasta Włocławek 2020+ | BIP Urzędu Miasta Włocławek.
  125. Załącznik do Uchwały nr 78/LI/2006 Rady Miasta Włocławek z dnia 28 sierpnia 2006 r. – Cele i kierunki rozwoju m. Włocławka na lata do 2020 r., s. 7, 21 [24].
  126. Protokół nr 6/2012 z posiedzenia Komisji Budżetu, Rozwoju i Promocji Rady Miasta z dnia 29 maja 2012 roku, s. 2 [25]; redakcja „Gazety Pomorskiej” we współpracy z Joanną Lewandowską: Lotnisko w Kruszynie nie zostanie rozbudowane (pol.). współpracujący z „Gazetą Pomorską” serwis MMWloclawek, 2012-03-01. [dostęp 2013-02-01].
  127. II stopień na Wiśle – szansa, zagrożenie, czy konieczność?. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-01)]. Broszura informacyjna Grupy Energa, dotycząca budowy II stopnia wodnego na Wiśle, s. 3.
  128. Budowa przystani wodnej na rzece Wiśle ruszy w lipcu tego roku (pol.). [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-12)].
  129. Małgorzata Goździalska, Przystań łapie wiatr w żagle, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 174 z 28 lipca 2011 r., wyd. włocławskie, s. 11A; Podpisanie umowy z wykonawcą przystani – artykuł na portalu wloclawek.info.pl z 13 października 2011 r.[26]; Wojciech Alabrudziński, Stąd będą wypływać po medale, [w:] „Gazeta Pomorska”, nr 265 z 13 listopada 2012 r., wyd. włocławskie, s. 9A.
  130. Anna Pudlińska: Nowa przystań we Włocławku (pol.). strona internetowa Radia PiK, 2014-05-09. [dostęp 2014-05-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-09)].
  131. Michał Morawski, Monografja Włocławka: (Włocławia), Włocławek 1933, s. 126 [158] [27]; o tej przystani wspomina również w książce, wydanej po raz pierwszy w 1867 r., Oskar Kolberg (Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 3, Wrocław-Poznań 1962, s. 1, 29 [28]).
  132. Plan miasta: Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Włocławek, Warszawa-Wrocław 1977.
  133. Odpowiedź prezydenta Włocławka Andrzeja Pałuckiego na interpelację radnego Andrzeja Kazimierczaka w kwestii budowy przystani na Wiśle dla potrzeb ratunkowych [29].
  134. Urząd Statystyczny w Bydgoszczy / Statystyczne Vademecum Samorządowca, bydgoszcz.stat.gov.pl [dostęp 2019-09-29].
  135. O mieście - Urząd Miasta Włocławek, www.wloclawek.pl [dostęp 2019-09-29].
  136. Ruszył rower miejski. Włocławianie będą jeździć na 50 jednośladach!, ddwloclawek.pl [dostęp 2019-09-29].
  137. O naszym szpitalu - Włocławek - Szpital Rehabilitacyjny Barska, www.barska.com.pl [dostęp 2019-10-01].
  138. Samodzielny Publiczny Zespół Przychodni Specjalistycznych we Włocławku, Szpitalna 6a, Włocławek - Umów wizytę, placowki.mp.pl [dostęp 2019-10-01].
  139. MZOZ Sp. z o.o. - Informacje o Miejskim Zespole Opieki Zdrowotnej, arch.mzoz.pl [dostęp 2019-10-01].
  140. KSW: Jubileusz XX-lecia WSHE (pol.). oficjalna strona internetowa Kujawskiej Szkoły Wyższej we Włocławku, 2015. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-11)].
  141. Statystyczne Vademecum Samorządowca 2018 Miasto Włocławek, Urząd Statystyczny w Bydgoszczy.
  142. Oficjalna strona CK Browar B.
  143. Strona internetowa Teatru Impresaryjnego im. Włodzimierza Gniazdowskiego [30].
  144. http://www.muzeum.wloclawek.pl/.
  145. Muzeum Historii Włocławka, Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku [dostęp 2019-09-24] (pol.).
  146. Zbiory Sztuki, Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku [dostęp 2019-09-24] (pol.).
  147. Muzeum Etnograficzne, Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku [dostęp 2019-09-24] (pol.).
  148. Muzeum S. Noakowskiego, Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku [dostęp 2019-09-24] (pol.).
  149. Skansen w Kłóbce, Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.
  150. [31].
  151. Muzeum księdza Jerzego Popiełuszki we Włocławku, www.kujawsko-pomorskie.pl.
  152. O nas, www.galeriasztuki.wloclawek.pl (pol.).
  153. Dobrzyńsko-Kujawskie Towarzystwo Kulturalne we Włocławku Dobrzyńsko-Kujawskie Towarzystwo Kulturalne we Włocławku, laureat Nagrody im. Kolberga, 2017, www.nagrodakolberg.pl.
  154. Z kart historii, www.wtn.pl.
  155. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej – Serwis www (pl) – Inne Muzea Pożarnictwa w Polsce.
  156. Centrum Kultury Browar B / Imprezy.
  157. Regionalne Stowarzyszenie Artystów „Wło-Art”, Wło-Art, Włocławek: Wydawnictwo „Kruk”, 2016, ISBN 978-83-65524-33-1.
  158. Zabytki wpisane do rejestru zabytków - Urząd Miasta Włocławek, www.wloclawek.pl.
  159. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Włocławek na lata 2016-2019 - Gminny Program Opieki nad Zabytkami - Urząd Miasta Włocławek, www.wloclawek.pl.
  160. Nie tylko na wakacje... Szlak Piastowski - Aktualności - Urząd Miasta Włocławek, www.wloclawek.pl.
  161. Kościół katedralny. W: Wanda Puget, Marian Paździor, Tadeusz Chrzanowski, Marian Kornecki: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Wyd. I. T. XI: Dawne województwo bydgoskie. Cz. zeszyt 18.: Włocławek i okolice. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1988, s. 9–47. ISBN 83-221-0375-1. (pol.)
  162. Włocławek – Przewodnik Guidebook, Piotr Nowakowski, MPEC, Studio Wena 2011, s.12-21.
  163. http://www.naszwloclawek.pl/historia.php.
  164. http://glos.umk.pl/2010/04/kopernik/.
  165. a b c Spacerowy Szlak Obiektów Zabytkowych we Włocławku, wloclawek.pttk.pl.
  166. Wykaz obiektów zabytkowych z terenu Miasta Włocławek wpisanych do Księgi Rejestru Zabytków Województwa Kujawsko-Pomorskiego (pol.). Wydział Urbanistyki i Architektury Urzędu Miasta Włocławek, 2016-12-20. s. 9. [dostęp 2019-08-28].
  167. CH Wzorcownia: Historia fabryki J. Teichfelda I L. Asterbluma (pol.). strona internetowa Centrum Handlowego Wzorcownia, 2011. [dostęp 2014-08-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-30)].
  168. Włocławek - Kościuszki 12 - stare zdjęcia, mapa, fotopolska.eu.
  169. Kazimierz Rulka: Kościół w życiu miasta. W: Jacek Staszewski: Włocławek. Dzieje miasta. T. 2: Lata 1918–1998. Włocławek: Włocławskie Towarzystwo Naukowe, 2001, s. 687–715. ISBN 83-88115-08-1. (pol.)
  170. Bloki SILKA Tempo na budowie WOMP we Włocławku w serwisie YouTube
  171. Tajemnicza fabryka niemiecka w okolicy Mielęcina.
  172. Lata 1929-1936; źródło: B. Berent, Żydzi we Włocławku w drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. J. Staszewskiego, t. II, Włocławek 2001, s. 289.
  173. B. Berent, Żydzi we Włocławku w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. J. Staszewskiego, t. II, Włocławek 2001, s. 295.
  174. Marek Szajda. Od Żar po Włocławek – Gmina Żydowska we Wrocławiu. „Chidusz”. 1/2014 (nr 3), s. 20–21, 2014. red. nacz. Michał Bojanowski. Wrocław: Gmina Żydowska we Wrocławiu. ISSN 2353-7612 (pol.). [dostęp 2014-08-14]. [zarchiwizowane z adresu 2014-08-14]. 
  175. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-08-22].
  176. Wędrówka historycznym szlakiem z PTTK już 24 października, http://www.pomorska.pl [dostęp 2017-11-12].
  177. Nowości Włocławskie, Trzeba zrobić miejsce zmarłym http://q4.pl/?id=17&news=104158.
  178. Nowości Włocławskie, Groby w elektronicznym spisie http://q4.pl/?id=17&news=111519.
  179. a b c d e Michał Morawski, Monografja Włocławka: (Włocławia), Włocławek 1933, s. 296 [350] [32].
  180. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 173.
  181. Andrzej Winiarski, Włocławek na starej fotografii, Włocławek 2008, s. 112.
  182. Tadeusz Kieloch, Udział Włocławka w walkach o niepodległość w latach 1794–1918, [w:] Włocławek. Dzieje miasta, pod red. Jacka Staszewskiego, t. I, Włocławek 1999, s. 681.
  183. Cmentarz wojenny z I wojny światowej (pol.). http://fotopolska.eu.+[dostęp 2017-11-12].
  184. Porównanie starej niemieckiej mapy topograficznej (3380 Leslau z 1944 r. [33]) z dzisiejszym planem miasta.
  185. Stowarzyszenia kultury fizycznej zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym [dostęp 2018-01-23].
  186. Urząd Miasta Włocławek: Sport i rekreacja (pol.). 2008-05-29. [dostęp 2017-01-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-20)].
  187. a b c d e f g h Urząd Miasta Włocławek: Honorowi obywatele (pol.). [dostęp 2017-01-25].
  188. Aleksandra Kaniewska. Zobacz, co wynaleźli polscy emigranci. „dziennik.pl”, 2009-04-21. Infor Biznes (pol.). [dostęp 2013-05-02].  Edward W. Kellogg. History of Sound Motion Pictures – First Installment. „Journal of the SMPTE”. 64, s. 293–294, czerwiec 1955. Society of Motion Picture and Television Engineers (ang.). [dostęp 2013-05-02]. 
  189. kru, Krzysztof Kowalski: Polskie Noble rozdane już 21. raz (pol.). internetowa „Rzeczpospolita”, 2012-11-07. [dostęp 2013-01-02].
  190. Chris Beanland: Feature Katy Carr (ang.). Wizz Magazine, February-March 2013. s. 24–25. [dostęp 2014-11-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-02)].
  191. Po co generał Charles de Gaulle przybył do Włocławka?. 2013-02-08. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-14)].
  192. a b c d Urząd Miasta Włocławek: Miasta partnerskie (pol.). Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Włocławek. [dostęp 2017-01-25].

Linki zewnętrzne

Original: Original:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Włocławek