System oświaty w Polsce

System oświaty w Polsce – ustanowiona przez państwo polskie struktura organizacyjna zapewniająca w szczególności realizację prawa do nauki poprzez kształcenie, wychowanie i opiekę[1]. Obejmuje on publiczne i niepubliczne żłobki, przedszkola, szkoły podstawowe, szkoły ponadgimnazjalne, policealne, artystyczne oraz szkoły specjalne i placówki oświatowo-wychowawcze oraz opiekuńcze. Do systemu oświaty nie zalicza się szkół wyższych (uczelni)[2].

Podstawy prawne

W Polsce po raz pierwszy obowiązek szkolny wprowadziła w Księstwie Warszawskim Izba Edukacji Publicznej w 1808[3]. W 1961 w szkole podstawowej wprowadzono ośmioletni program nauczania[4].

Zgodnie z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP każdy człowiek przebywający na terytorium Polski ma prawo do nauki. Nauka elementarna jest na mocy przepisów prawa obowiązkowa, po osiągnięciu w przedszkolu gotowości (dojrzałości) szkolnej przez dzieci, od 6. do 18. roku życia, ale status instytucji obowiązkowych mają jedynie szkoły podstawowe. Organizacja i działalność systemu oświaty zostały określone w szczególności w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe i w wielokrotnie nowelizowanej ustawie z dnia 7 września 1991 o systemie oświaty. Zasadniczą zmianę w tym systemie wprowadzono w 1999 i 2017.

Nauczyciele i inni pracownicy

Funkcjonowanie systemu oświaty jest oparte na czynnościach wykonywanych przez nauczycieli i innych pracowników zatrudnionych w jednostkach oświatowych. Nauczyciele mają obowiązek podnoszenia kwalifikacji w ramach systemu awansu zawodowego nauczycieli[5].

Finansowanie

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 grudnia 2014 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2015 (). W Polsce prognozuje się, że subwencja oświatowa uzależniona jest od liczby uczniów przeliczeniowych otrzymanej przez zastosowanie zróżnicowanych wag dla wybranych kategorii uczniów, typów i rodzajów szkół oraz wskaźnika korygującego, uwzględniającego stopnie awansu zawodowego nauczycieli[6]. Finansowy standard podziału subwencji w gminach to uzyskany przez podzielenie ogólnej kwoty subwencji (po odliczeniu od niej rezerwy, która w 2015 r. wyniosła 0,4 proc. kwoty subwencji) przez ogólną liczbę uczniów przeliczeniowych. MEN wyliczyło, że w 2015 r. standard A miał wynieść 5304,35 zł. Był zatem o 1,2 proc. (61 zł) wyższy od tego z 2014 r. (5241,89 zł).

Jednostki organizacyjne

Przedszkola

Osobny artykuł: Przedszkole.

Do przedszkola uczęszczają dzieci w wieku od trzeciego do szóstego roku życia, a w szczególnych przypadkach nawet pół roku młodsze. Dzieci 5-letnie i 6-letnie są objęte obowiązkowym wychowaniem przedszkolnym. Oddziały, do których uczęszczają dzieci 5- i 6-letnie, nazywane są zwyczajowo „zerówkami”. Obok przedszkoli funkcjonują również oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych oraz punkty przedszkolne i zespoły wychowania przedszkolnego. Ostatnie dwie formy wychowania przedszkolnego przeznaczone są dla niewielkich grup dzieci i tworzone są w miejscowościach odległych od przedszkoli i szkół podstawowych.

Szkoły podstawowe

Szkoła podstawowa w Stolcu
Osobny artykuł: Szkoła podstawowa.

Ośmioletnia szkoła elementarna podzielona jest na dwa etapy: klasy I – III i IV – VIII.

Na pierwszym etapie – w klasach I – III przeznaczona dla dzieci w wieku 7-10 lat – realizowana jest edukacja wczesnoszkolna. Obecnie na wniosek rodziców (opiekunów prawnych) może zostać przyjęte do szkoły podstawowej również dziecko 6-letnie. Zajęcia odbywają się w formie edukacji wczesnoszkolnej, czyli bez podziału na przedmioty, a ich prowadzenie powierza się jednemu nauczycielowi-wychowawcy, choć naukę języka obcego, edukację muzyczną, edukację plastyczną, wychowanie fizyczne i zajęcia komputerowe można powierzyć nauczycielowi-specjaliście. Na tym etapie nauczyciel nie musi przestrzegać lekcyjnego czasu pracy, tj. dzielić czasu pracy uczniów na 45-minutowe jednostki lekcyjne, tak jak to się robi w klasach wyższych. Uczniowie uczestniczą również w zajęciach religii lub etyki, chociaż te ostatnie – na skutek małej liczby chętnych – są rzadko organizowane w polskich szkołach. O uczestnictwie dziecka w zajęciach religii decydują ich rodzice. Oprócz obowiązkowych zajęć lekcyjnych szkoła musi również zapewnić dzieciom pozalekcyjne zajęcia służące zarówno rozwijaniu talentów, jak i wyrównywaniu szans.

W klasach IV – VIII przeznaczonych dla dzieci w wieku 10–15 lat kształcenie odbywa się w ramach przedmiotów, których prowadzenie powierza się nauczycielom – specjalistom przedmiotowym. Jeden z nauczycieli uczących dany oddział klasowy pełni funkcję wychowawcy.

Przedmioty obowiązkowe realizowane na tym etapie to: język polski, język obcy nowożytny, drugi język nowożytny (VII-VIII), matematyka, przyroda (IV), biologia (V-VIII), geografia (V-VIII), fizyka (VII-VIII), chemia (VII-VIII), historia, muzyka (IV-VII), plastyka (IV-VII), technika (IV-VI), informatyka, wychowanie fizyczne (zajęcia ogólnorozwojowe z rekreacji ruchowej dostosowane do wieku rozwojowego), doradztwo zawodowe (VII-VIII), wiedza o społeczeństwie (VIII) i edukacja dla bezpieczeństwa (VIII).

Przedmiotami nieobowiązkowymi są: religia lub etyka (wybór uczestnictwa dziecka w zajęciach należy do rodziców) oraz wychowanie do życia w rodzinie (od klasy V; decyzja o uczestnictwie dziecka w zajęciach należy do rodziców).

W klasie VI do roku szkolnego 2015/2016 włącznie uczniowie przystępowali do sprawdzianu poziomu wiedzy i umiejętności, który był jednakowy dla wszystkich uczniów. Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych otrzymywali dostosowane arkusze. Mogli oni także zdawać egzamin w indywidualnie przystosowanych warunkach. Sprawdzian organizowany był przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. Sprawdzian ten nie miał wpływu na ukończenie szkoły podstawowej ani na przyjęcie do gimnazjum rejonowego. W innym przypadku punkty uzyskane przez ucznia brane były pod uwagę w rekrutacji.

Szkoły ponadpodstawowe

Osobny artykuł: Szkoła ponadgimnazjalna.

Istnieją następujące rodzaje szkół ponadpodstawowych:

Czteroletnie licea ogólnokształcące

do których uczęszcza młodzież w wieku 16-19 lat; ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego.

Pięcioletnie technika

do których uczęszcza młodzież w wieku 16-20 lat; ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także umożliwiające uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego.

Szkoły policealne

o okresie nauczania nie dłuższym niż 2,5 roku, których ukończenie umożliwia osobom posiadającym wykształcenie średnie uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu.

Trzyletnie szkoły specjalne

przysposabiające do pracy dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz dla uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa potwierdzającego przysposobienie do pracy.

Szkoły branżowe I stopnia

Skala ocen

Osobny artykuł: Szkolna skala ocen w Polsce.

Roczne (semestralne – dotyczy szkół dla dorosłych) oceny klasyfikacyjne z zajęć edukacyjnych, począwszy od klasy IV szkoły podstawowej, ustala się w stopniach według następującej skali: celujący – 6, bardzo dobry – 5, dobry – 4, dostateczny – 3, dopuszczający – 2 i niedostateczny – 1. Roczne oceny klasyfikacyjne z zachowania: wzorowe, bardzo dobre, dobre, poprawne, nieodpowiednie i naganne. W klasach I – III szkoły podstawowej obowiązuje opisowa ocena klasyfikacyjna. Ocenianie bieżące w ciągu roku oraz oceny śródroczne określa statut szkoły.

Ranking PISA

W rankingu PISA 2012 wyniki polskich gimnazjalistów zostały uznane za jedne z najlepszych na świecie[7]: matematyka (12. pozycja), czytanie (9.) i 8. w naukach przyrodniczych.

Reformy w III RP

W 2016 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej uruchomiło portal informacyjny na temat planowanej reformy[8]. 14 listopada 2016 do Sejmu wpłynął rządowy projekt ustawy – Prawo oświatowe dotyczący wprowadzenia zmian ustroju szkolnego i związanych z tym modyfikacji w organizacji i funkcjonowaniu szkół i placówek oświatowych.

Projekt ustawy proponuje przekształcenie dotychczasowej struktury szkolnictwa, by docelowo obejmowała: 8-letnią szkołę podstawową, 4-letnie liceum ogólnokształcące, 5-letnie technikum, 3-letnią branżową szkołę pierwszego stopnia, 3-letnią szkołę specjalną przysposabiającą do pracy, 2-letnią branżową szkołę drugiego stopnia, szkołę policealną[9].

16 grudnia 2016 ustawę przekazano Prezydentowi do podpisu. 9 stycznia 2017 Prezydent podpisał ustawę[10] ogłoszoną następnie w Dzienniku Ustaw. Oznacza to, że od 1 września 2017 rozpoczęło się stopniowe wygaszanie nauki w gimnazjach. 31 sierpnia 2019 będzie ostatnim dniem funkcjonowania gimnazjum w ustroju szkolnym w Polsce.

Zobacz też

Przypisy

  1. Mateusz Pilich, Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 29-37.
  2. Art. 4 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym z dnia 30 sierpnia 2005 r. stanowi, iż uczelnie „stanowią integralną część systemu edukacji i nauki” w Polsce. Stąd też niektórzy mylnie zaliczają uczelnie wyższe do systemu oświaty, dowodząc że wydzielenie uczelni z tego systemu to tworzenie zbędnych bytów, oparte na wątpliwych i arbitralnych kryteriach. Por. P. Bała: Konstytucyjne prawo do nauki a polski system oświaty, Warszawa 2009, s. 244.
  3. Wincenty Okoń: Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”, 2001, s. 149. ISBN 83-88149-41-5.
  4. Ustawa z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (
  5. A. Balicki, M. Pyter: Prawo oświatowe. Warszawa: C.H. Beck, 2011, s. 80. ISBN 978-83-255-3159-1.
  6. Jeżowski A., (2014), Finansowanie publiczne oświaty niepublicznej, Wydanie 1, Wydawnictwo Wolters Kluwer, ​ISBN 978-83-264-4561-3​.
  7. http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results-overview.pdf.
  8. reformaedukacji.men.gov.pl
  9. Rządowy projekt ustawy – Prawo oświatowe. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2016-12-22].
  10. Prezydent podpisał ustawy reformujące system oświaty. prezydent.pl, 2017-01-09. [dostęp 2017-01-09].

Linki zewnętrzne

Original: Original:

https://pl.wikipedia.org/wiki/System_oświaty_w_Polsce