Konflikt polsko-litewski

Konflikt polsko-litewski
Ilustracja
Defilada polskiej kawalerii w Sejnach
Czas 19 kwietnia 1919–7 października 1920
Miejsce Wileńszczyzna i Suwalszczyzna
Przyczyna wzajemne roszczenia terytorialne Polski i Litwy
Wynik zwycięstwo Polaków
Strony konfliktu
 II Rzeczpospolita  Litwa
Dowódcy
Adam Nieniewski Silvestras Žukauskas
Siły
nieznane, początkowo dużo mniejsze ok. 8 tys. żołnierzy
brak współrzędnych

Konflikt polsko-litewski[1][2][3] – lokalny konflikt zbrojny w okresie dwudziestolecia międzywojennego pomiędzy dwoma odrodzonymi państwami: II Rzeczpospolitą Polską oraz Republiką Litewską, trwający w latach 1919–1920, który wybuchł na tle sporu o przynależność państwową terenów granicznych, głównie Wileńszczyzy i Suwalszczyzny. Zasadniczą osią sporu było jednak Wilno: miasto pod względem historycznym stanowiło część Litwy, jednak większość jego ludności posługiwała się wówczas językiem polskim i czuła się związana z odradzającym się państwem polskim.

Walki o Wileńszczyznę

Pierwszy raz miasto zostało zajęte przez wojsko polskie wywodzące się z tzw. Samoobrony wileńskiej w noc sylwestrową 31 grudnia 1918/1 stycznia 1919 roku. Przeciwnikiem byli Niemcy, którzy bez walki opuścili Wilno. Opór stawiali jedynie uzbrojeni komuniści. 5 stycznia 1919 Wilno po walkach zajęli bolszewicy (działacze rosyjskiego ruchu robotniczego dążący do przejęcia władzy w państwie drogą rewolucji). Ponownie miasto zajęły polskie wojska przyszłego Frontu Litewsko-Białoruskiego pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego 19 kwietnia 1919 roku.

Działania dyplomatyczne

Litewskie roszczenia terytorialne wobec Polski

W lipcu 1919 roku Rada Najwyższa konferencji pokojowej w Paryżu zdecydowała o poprowadzeniu linii demarkacyjnej wzdłuż linii Grodno-Wilno-Dyneburg, zostawiając Wilno po stronie polskiej (linia Focha). W wyniku kontrofensywy Armii Czerwonej w lipcu 1920 Polacy zostali zmuszeni do wycofania z miasta. 12 lipca 1920 roku Rosja Radziecka zawarła traktat pokojowy z Litwą, na mocy którego Wilno miało zostać przekazane Litwie. W wyniku zwycięstwa pod Warszawą polskie oddziały ponownie zbliżyły się w okolice miasta.

7 października w Suwałkach podpisano umowę wojskową (umowa suwalska) o tymczasowej linii demarkacyjnej: od granicy Prus Wschodnich przez Suwalskie i linią Druskienniki-Orany-Bastuny (stacja kolejowa pod Lidą). Tu linia demarkacyjna się kończyła; Wilna nie objęto umową. Polacy dążyli do przeprowadzenia plebiscytu na Wileńszczyźnie, na co nie zgadzała się strona litewska. Faktycznie bowiem Sowieci uciekając przekazali Wilno Litwinom 27 sierpnia 1920 roku.

Próby obalenia rządów kowieńskich

Zmiany przebiegu granicy polsko-litewskiej w latach 1919-1939

Józef Piłsudski wydał rozkaz gen. Żeligowskiemu upozorowania buntu i zajęcia miasta. Wraz z okolicznymi terenami utworzono Republikę Litwy Środkowej. W 1922 roku przeprowadzono wybory do lokalnego sejmu, który zadecydował o przyłączeniu tych terenów do Polski.

Pierwotnie planowano wystąpienie zbrojne Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), silnej w zdominowanym etnicznie przez Polaków Kownie[4] i na Kowieńszczyźnie, w celu obalenia rządów Taryby (Zamach stanu na Litwie). Działania te nie powiodły się z powodu dekonspiracji przygotowań i aresztowań POWiaków w nocy z 28 na 29 sierpnia 1919 roku w Kownie. Wcześniej jednak POW wywołała powstanie sejneńskie i wyzwoliła Sejny wraz z Suwalszczyzną Południową 26 sierpnia 1919 roku Wydarzenia te doprowadziły do napięcia w stosunkach z Polską i zagroziły otwartym konfliktem zbrojnym.

Szeroko zakrojoną akcję popularyzującą interwencję przeciwko rządom kowieńskim prowadził szczególnie Tymczasowy Komitet Polityczny Ziemi Kowieńskiej i ludzie z nim związani[5], którzy promowali militarną interwencję w tym regionie.

Rozbicie separatystycznego państwa utworzonego na terytorium dawnej Rzeczypospolitej z inspiracji wrogich wobec odradzającej się Polski Niemiec, pozostającego z własnego wyboru de facto w stanie wojny z Polską i współpracującego militarnie z bolszewikami przeciwko Polsce, nie stanowiłoby problemu z punktu widzenia wojskowego, szczególnie po bitwie warszawskiej 1920 r. Wiązałoby się to zapewne z pewnymi kosztami politycznymi na arenie międzynarodowej, ale na takie koszty nie zważano przecież rozbijając w połowie 1919 roku silniejszą militarnie od Republiki Litewskiej, powstałą przy wsparciu austriackim tzw. Zachodnioukraińską Republikę Ludową, czy wspierając niemal jawnie w 1921 r. powstańców śląskich. W dodatku Republika Litewska została uznana przez państwa Ententy de iure dopiero 18 lipca 1922 r. (akt uznania odebrał w Paryżu litewski poseł Oskar Miłosz, kuzyn Czesława). Klimat polityczny w ówczesnej Polsce również sprzyjał jednoznacznie takiemu rozwiązaniu (prasa pełna była apeli o interwencję i informacji o prześladowaniach ludności Kowieńszczyzny przez Tarybę oraz o zbrodniach popełnionych w pasie neutralnym przez litewskie bojówki; zob. Samorząd Warwiszki)[6].

Konsekwencje polityki w latach 1918–1922

W tej sytuacji niepodjęcie interwencji militarnej można wytłumaczyć jedynie planami federacyjnymi, a przede wszystkim sentymentem Józefa Piłsudskiego (mającego mimo tego złą opinię wśród historyków litewskich), dla którego walka z ówczesną Litwą byłaby bratobójczą wojną domową, nawet jeśli by była – w związku z nikłym potencjałem drugiej strony – symboliczna. Piłsudski wierzył bowiem, że rządzący w Kownie, racjonalnie oceniając fakty uznają Polskę za jedynego sprawdzonego sojusznika i gwaranta bytu, a Rosję (białą jak i bolszewicką) i Niemcy za główne zagrożenie. Ta ocena sytuacji okazała się błędna, a skutkami polskiej polityki z lat 1918–1922 były nie rozwiązane aż do wojny problemy w stosunkach dwustronnych oraz duża wrogość między władzami obu krajów, a w zakresie litewskiej polityki wewnętrznej była lituanizacja Kowieńszczyzny.

Zobacz też

Przypisy

  1. Piotr Lossowski: Konflikt polsko-litewski 1918-1920. Warszawa: Książka i Wiedza, 1996.
  2. Wiesław Bolesław Łach. Zajęcie pasa neutralnego w lutym 1923 roku – próba oceny działań militarnych i politycznych. „Europa Orientalis. Studia z Dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich”. 2, s. 86-89, 2010. Olsztyn: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. 
  3. Marta Mackiewicz. Wilno – kwestia sporna. Dyplomacja II RP wobec polityki rządu kowieńskiego w latach 1918–1920. „Acta Erasmiana”. Tom IV. Prace z teorii i historii prawa oraz administracji publicznej, s. 82, 2012. Wrocław: Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego. 
  4. Kurier Wileński | Polacy wygrali wybory samorządowe w Kownie!.
  5. Węzeł wileński – Polityka.pl.
  6. K. Buchowski, Litwomani i polonizatorzy, Białystok 2006.

Bibliografia

Original: Original:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Konflikt_polsko-litewski